De dictator zegt 'links' te zijn, maar vermoordt wel zonder problemen zijn landgenoten om aan de macht te blijven.
Hoe ga je als toehoorder met die informatie om? Focus je op de boodschap van de man, die heel aardig en overtuigend beweert 'links' te zijn òf focus je op de talloze moorden die de man laat uitvoeren?
In het eerste geval heb je het gemakkelijk. Je hoort wat de man zegt en beweert. Het klinkt je goed in de oren. En dat hij ook nog al wat mensen laat vermoorden . . . Tja, waar gehakt wordt, vallen spaanders. Je kunt je niet overal druk over maken. Jij vindt het een toffe peer, je ziet de man helemaal zitten en geloof maar, die man gaat je een prachtige toekomst bezorgen.
In het tweede geval heb je meer werk. Je hoort wat de man zegt en probeert over te brengen, maar je denkt automatisch bij jezelf: klopt dat wel? Is die man wel echt links, of zegt hij dat alleen maar om populair over te komen? Je vraagt je dus af, wat voor soort vlees je in de kuip hebt. Deugt die kerel of deugt die kerel niet? Om die vraag te beantwoorden, wil je graag wat meer weten over die man. En dan begint zijn mooie verhaal steeds meer in duigen te vallen.
Je hebt sinds kort generatieve AI (Artificiële Intelligentie). Denk bijvoorbeeld aan ChatGPT. Zo'n computerprogramma genereert in reactie op een verzoek met een hele stroom keurig klinkende woorden. De zinnen zijn welgevormd, de spelling klopt, het klinkt goed.
Maar als ik dus gelijk heb, bestaan er twee verschillende manieren om woorden te produceren. Wat doet ChatGPT dan? Ik heb dat ooit uitgeprobeerd met het verzoek iets te vertellen over discriminatie. Wat ik kreeg was een soort opsomming en bewerking van alle mogelijke populaire vooroordelen op dit gebied. Het meeste was dus lariekoek. Diepzinnige, goedklinkende lariekoek.
Wat is het essentiële verschil tussen beide manieren van woorden produceren?
Laten we teruggaan naar de tijd dat mensen nog jagers/verzamelaars waren. Om te overleven, moest je iedere dag weer je kostje bij elkaar scharrelen. Soms met gevaar voor eigen leven.
Doordat tot voor kort mensen in het Amazonegebied nog grotendeels op die manier bestonden, heb ik via een zendeling het een en ander meegekregen over hun manieren van bestaan. In grote lijn gaat het om twee totaal verschillende situaties. In het dorp zijn ze relatief veilig, ontspannen ze en nuttigen ze de meegebrachte buit. Maar in het oerwoud zijn ze vrijwel volledig het tegenovergestelde. Niets ontgaat ze, ze zijn volledig alert.
In beide situaties is hun geproduceerde taal ook totaal verschillend. En ook hun geloof. In het dorp zien ze op een bepaald moment collectief de Riviergod op de zandbank in de rivier liggen. Grote en massale opwinding is het gevolg. Maar de zendeling ziet eerlijk gezegd niets bijzonders. Op de zandbank dus alleen maar zand en dergelijke. In het oerwoud staan ze echter niet open voor allerhande virtuele waarnemingen. Ieder geluid dat ze maken, moet betekenis hebben, kloppen en begrepen worden.
Met andere woorden: als we gezellig aan het borrelen zijn, nemen we het niet zo nauw met de waarheid. Als iemand een sterk verhaal vertelt, vragen we niet: klopt het wel? We geloven het ter plekke en lachen hartelijk. Maar in situaties die er echt toe doen, kan iedere foute en/of overbodige bewering fatale gevolgen hebben.
Het grote verschil is dus dat we in sociale situaties een positief effect bij onze toehoorders willen oproepen. Iets waar ChatGPT kennelijk voor getraind is. Maar dat we in situaties waarin we te maken hebben met de harde natuur willen dat alles klopt.
Het idee dat er twee manieren van 'denken' bestaan, is niet echt nieuw. Psychologen hebben het al heel lang over systeem 1 en systeem 2 denken. Daniel Kahneman noemde dat respectievelijk 'snel denken' en 'traag denken'.
Dan hebben we nog B.F. Skinner die taal zag als gedrag. Dat idee heeft hij uitgewerkt in Verbal Behavior (1957). Merkwaardig genoeg zag Skinner niet duidelijk, die twee totaal verschillende manieren van taalproductie. Maar de termen uit zijn boek die de 2 systemen goed beschrijven, zijn 'manding' en 'tacting'.
Een mand is een vraag, een verzoek of een commando. Een baby die huilt om melk te krijgen, produceert dus een 'mand'. Iemand in zijn omgeving moet doen, wat hij wil.
Maar een duif die op knop A pikt bij een groen licht en op B pikt bij rood licht, produceert een 'tact'. Je zou kunnen zeggen, doet aan tacting. Met een tact rapporteer je een aspect van de omringende werkelijkheid.
Als je een hond hebt, is manding doorgaans niet het probleem. Vrijwel iedere hond heeft snel door hoe hij/zij je duidelijk kan maken, wat hij wil. Het baasje heeft het vaak lastiger. Niet ieder baasje begrijpt dat de hond iets terug wil en niet zomaar wat doet. Dat iets terug krijgen kan iets lekkers zijn, maar mijn eigen hond had meer dan genoeg aan een waarderend geluidje van het baasje.
Maar hoe leer je een hond tacting? Hoewel honden best slim kunnen zijn, is dat een stuk lastiger. Natuurlijk gaat de hond instinctief blaffen als hij/zij iets hoort, dat vreemd klinkt. Maar als je bijvoorbeeld wilt dat de hond aanslaat op lijkengeur, dan moet je gericht gaan trainen. In de praktijk werkt men dan doorgaans ook nog met meerdere honden. Verder is de ene hond veel beter in zo'n taak dan de andere. Aanleg is dus ook belangrijk.
Maar natuurlijk was het onderscheid al veel langer bekend. In de Bijbel lees je over valse profeten en predikers in schaapskleding. En waarschuwingen om niet allerhande onzin te geloven. Het onderscheid is daarmee al heel wat langer bekend.
Waarom is dit relevant? Die twee verschillende manieren van denken leiden tot twee verschillende culturen. Die twee verschillende culturen binnen een land of gemeenschap leveren de basis bestanddelen van de moderne landbouw-samenlevingen: een hoge cultuur en een lage cultuur.
Discriminatie is daarmee niet iets dat uitgebannen kan worden, maar vormt -- merkwaardig genoeg -- de basis van de moderne samenleving. En is vervolgens ook de reden, waarom het tenslotte misgaat.
Geen opmerkingen:
Een reactie posten