Discriminatie is een geloofskwestie

 

Maar als mensen door de interactie met een AI-programma als Chat-GPT 'dingen' kunnen gaan geloven die geen enkele band met de realiteit hebben, dan verklaart dat misschien ook voor een groot deel het discriminatie-probleem. Immers het probleem dat we in het empirische discriminatie-onderzoek proberen op te lossen, is de vraag: waarom geloven de mensen de lariekoek van de strongman en worden ze daardoor zo enthousiast, dat ze die op het schild hijsen (dictator maken)?

In wezen gaat het om de vraag, waarom je een suspect figuur, dat grossiert in vooroordelen, gelooft. 

Het onderzoek dat we tot nu toe hebben, levert drie variabelen die op dit punt goed voorspellen.

1. Bevooroordeeldheid (prejudice, het omarmen van populaire vooroordelen);

2. Rechts autoritarisme (RWA, right wing authoritarianism, dolgraag lid van de machtige groep willen zijn);

3. Sociale dominantie oriëntatie (SDO, ten koste van alles een hoge positie in de machtige groep willen bereiken).

RWA en SDO voorspellen ieder een ander deel van de totale bevooroordeeldheid. Met andere woorden: ze zijn duidelijk gecorreleerd met bevooroordeeldheid maar niet of amper onderling. Je kunt zeggen: bevooroordeeldheid heeft twee verschillende wortels, die samen meer dan de helft van alle bevooroordeeldheid voorspellen.

Tegenover het onkritische meelullen met de strongman en de groep staat het feitelijke denken. Uitspraken toetsen aan de harde realiteit. Je niet van de kook laten brengen door sociaal gelul.

Het probleem met 'fascisten' wordt dan duidelijker. Ze lullen wel mee met de strongman en de groep, maar hebben vaak geen idee, hoe ze de juistheid van een uitspraak moeten vaststellen. Sterker nog: daar zijn ze vaak ook helemaal niet voor gemotiveerd.

De vermoedelijke uitzondering op deze regel zijn natuurlijk de 'men of action'. Mensen die laag scoren op RWA, maar hoog op SDO. Ze geloven niet in allerhande onzin, maar willen wel ten koste van wat dan ook, belangrijk worden. Ze spelen het sociale spel dus mee. Ze kwaken de vooroordelen enthousiast na, terwijl ze ondertussen weten, dat die feitelijk gezien niet kloppen.

Onderzoekers hebben het over bevooroordeeldheid. Negatieve attitudes ten opzichte van andere groepen. Maar je kunt ook zeggen: geloof. Men gelooft dat men zelf en de (leden van de) eigen groep goed zijn, maar alle andere groepen shit.

 

 

 

 

 

 

De betekenis van door AI geïnduceerde psychoses

 

Laatst bijgewerkt: 9/2/2026 om 13.51 

 

Sinds kort lijkt duidelijk te zijn dat er door AI geïnduceerde psychoses bestaan. Mensen chatten urenlang, soms dagenlang, soms wekenlang, met een programma als Chat-GPT. Zo'n programma wordt getraind om op door mensen gegenereerde teksten een antwoord te geven, dat mensen zien als goed en juist. In de praktijk betekent dat, dat zo'n programma positief reageert als je met allerhande onzin aan komt zetten.

Het schijnt dat tot dan toe normaal functionerende mensen door de dagenlange conversaties met Chat-GPT hun baan kwijt raakten, hun vrouw en tenslotte door de wildernis gingen dolen op zoek naar hun innerlijke zelf. Dat soort dingen.

Zelf heb ik ooit Chat-GPT een soort testvraag voorgelegd over discriminatie. Een onderwerp waarover ik wel iets dacht af te weten. Wat kreeg ik terug? Ongeveer alle mogelijke populaire vooroordelen op dat gebied. De juiste, maar ook de onjuiste en onzinnige. Terwijl Chat-GPT op de punten, waar het echt om ging, het liet afweten.

Wat betekent het dat AI psychoses kan veroorzaken? Allereerst het begrip 'psychose'. Dat staat voor waan. Je gelooft iets stellig, maar wat je gelooft, is er niet, is onwaar, is onzin.

Als je psychose op die manier definieert, lijdt dus vermoedelijk de overgrote meerderheid van alle mensen aan psychoses. Men gelooft zaken, die niet gebaseerd zijn op feiten en waarneembare zaken.

Waar komen die vreemde overtuigingen vandaan? Volgens veel psychiaters ging er ergens in het hoofd iets mis, en dat is natuurlijk zo, maar verklaart verder weinig. Een bijkomend probleem is dat psychiaters zelf ook vaak in zaken geloven, die niet feitelijk verankerd zijn. De ene psychoticus behandelt kennelijk vaak de andere.

Maar dankzij AI lijken we nu een duidelijk bewijs te hebben. De waandenkbeelden ontstaan -- er vanuit gaande dat door AI geïnduceerde psychoses echt voorkomen -- door de interactie met iemand die de waandenkbeelden bevestigt, aanmoedigt en mogelijk zelf aanreikt.

Die iemand kan een persoon zijn, meerdere personen, een machine, maar eventueel ook de persoon zelf. Je kunt je voorstellen dat iemand die volledig opgaat in zijn eigen gedachtenwereld zelf gedachten genereert, die bevestigend werken voor eerdere gedachten. Een mens kan zichzelf overtuigen van de grootst mogelijke onzin, als de situatie daar naar is en dat voordeel oplevert.

Neem de gedachte dat je nog een aanzienlijk bedrag van een buurman krijgt. Die gedachte is niet waar, maar het is natuurlijk wel een verleidelijke gedachte. Hoe langer je erover nadenkt, hoe waarschijnlijker de gedachte wordt en hoe meer de gedachte, dat het niet zo is, op de achtergrond raakt.

Iemand die zogenaamd opdrachten kreeg van een innerlijke stem kan die opdrachten zonder echt grote problemen zelf bedacht en gegenereerd hebben, zonder zich dat bewust te zijn. Die bewuste gedachte is immers weinig aantrekkelijk.

AI-gegenereerde psychoses maken duidelijk dat mensen door de reacties van andere mensen (en van AI) wanen kunnen ontwikkelen en gaan geloven.

 

Verder maken AI gegenereerde psychoses een tweede punt duidelijk. Als je door de reactie van anderen onzin gaat geloven, zegt dat ook iets over je manier van denken. Je hebt met andere woorden geen idee wat een uitspraak waar of onwaar maakt. Je kakelt maar wat, en het gekakel dat sociaal scoort, zie je als waar.

Dat betekent dus dat veel mensen geen idee hebben van wat serieus denken (systeem 2 denken) precies inhoudt. Met serieus denken bedoel ik dat je iets probeert te voorspellen, te begrijpen. De vraag is dan natuurlijk of die voorspelling klopt. En wat je voorspelt, moet een feitelijk waarneembaar iets zijn. Dank zij Albert Einstein weten we dat we daar twee strikt onafhankelijke observators voor nodig hebben, die onafhankelijk van elkaar dezelfde waarneming moeten doen.

Dat suggereert dat veel mensen babbelen (systeem 1 denken) en serieus denken (systeem 2 denken) niet goed kunnen onderscheiden. Iedereen babbelt weleens en daar is niets mis mee. Maar op het moment dat iemand gaat geloven, dat zijn gebabbel verwijst naar iets dat echt bestaat of echt waar is, wordt het problematisch.

 

Tenslotte nog dit. Als je duidelijk hebt dat psychoses ontstaan door sociale bekrachtiging lijkt het nogal merkwaardig om personen met een waandenkbeelden te behandelen met 'geneesmiddelen'. Tenzij je natuurlijk kunt aantonen (en hebt aangetoond) dat iemand door dergelijke medicatie beter gaat denken. Van koffie is iets dergelijks bij mijn weten bekend, maar voor het overige valt het volgens mij nogal tegen. 

 

 

 

 

 

 

Gaat Europa het redden?

 

In Europa woedt een vernietigende oorlog. Als Oekraïne valt, zal Poetin daarna niet stoppen. De teerling is als het ware geworpen. Zowel voor Poetin als Europa is er niet langer een terug. Dat roept de vraag op: gaan we het redden?

Economisch is er ogenschijnlijk geen probleem. Maar een oorlog winnen, doe je niet automatisch als je een economische grootmacht bent. Het Romeinse Rijk was in haar eindtijd enorm, maar dat vermocht niet de ondergang tegen te houden.

Op dit moment heeft Europa geen functionerend leger van enige betekenis (uitgezonderd het Oekraïnse), geen wapens en geen serieuze aantallen mensen die op korte termijn gemobiliseerd kunnen worden. Een volgend probleem is dat het een ratjetoe van landen is, die het overwegend voortdurend oneens zijn over van alles en nog wat. 

Als Poetin verder gaat, zullen de steentjes waaruit Europa bestaat, een voor een vallen, vrees ik.

Maar het allereerste probleem dat ik zie, is het wegkijken. Oorlog is niet leuk, is niet wat we willen, dus doen we alsof we er eigenlijk niets mee te maken hebben. De oorlog is ver weg (nog) en later zien we wel weer verder.

Hitler had iets van 6 jaar nodig om zijn leger op te bouwen en zette in dat opzicht, alles op alles. Toen de Wereldoorlog in 1939 begon, was het Duitse leger nog steeds niet klaar. Later in de oorlog zou dat hem zuur opbreken.

Daar komt bij dat moderne legers vele malen complexer zijn. Het is niet langer een mannetje en een geweertje, dat de hoofdmacht van het leger vormt. Oekraïne wist kort geleden een loopgravenstelling 45 dagen te verdedigen en te houden, terwijl er geen enkele soldaat of manschap in die loopgraaf aanwezig was. Alleen een robot-voertuig op rupsbanden met een machinegeweer dat 's nachts via drones nieuwe munitie en nieuwe batterypacks kreeg. Je hebt dus geen ouderwetse soldaten nodig, maar wel mensen die zo'n robot kunnen bouwen, kunnen bedienen en kunnen bevoorraden. En kunnen bedenken!

Zoals in de Tweede Wereldoorlog de tank, het vliegtuig en het vliegdekkampsschip de beslissende factoren waren, zo zijn het nu de almachtige en overal aanwezige drones.

Zijn er plannen om de dienstplicht weer in te voeren? Tot nu toe niet echt. Althans niet hier en zeker niet in landen als Spanje, die lekker ver weg denken te liggen van alle ellende, die nog kan komen.

Wat Mark Rutte opmerkte, 'droom maar lekker verder' als je denkt dat het zonder de VS zou lukken, is voorlopig helaas de harde realiteit. Amerika als partner is overgenomen door Poetins zetbaas Trump. Geld, macht en seks zijn voor veel mensen nu eenmaal belangrijker dan een vrij Europa.

De uitkomst van een oorlog valt moeilijk te voorspellen. Poetin dacht in enkele weken Oekraïne onder de voet te lopen. Het zou anders gaan. Hitler dacht dat het Sovjetrijk tot in de fundamenten verrot was en bij een aanval snel in elkaar zou storten. In eerste instantie leek hij volledig gelijk te krijgen, maar toen zijn troepen vlak voor Moskou, Stalingrad en Leningrad tot stilstand kwamen en de Russische winter inviel, begonnen de krijgskansen tenslotte langzaam te keren.

Toch ben ik niet optimistisch. Ik zie eigenlijk twee grote problemen. Ten eerste moet je als bevolking wakker worden. Je moet bereid zijn het gevaar onder ogen te zien. Je moet niet doen alsof er geen draak bestaat, maar je moet het beest in de bek durven kijken. En dat is moeilijk, als je je hele leven in de genietmodus hebt gestaan. Dat is niet waar je hoofd naar staat. We willen voorlopig nog even de warme dekens over ons heen trekken. De koude, harde buitenwereld komt later mischien nog wel eens.

Dat is er het motivatieprobleem. Je moet bereid zijn te vechten, je moet bereid zijn je te verdedigen. Je moet het monster in de bek durven kijken. Terwijl wegkijken en leuke dingen doen, zo vreselijk veel leuker zijn.

Vervolgens zie ik een tweede probleem. Je zult op een andere manier moeten gaan denken. Je moet overschakelen naar systeem 2. Naar de overlevingsmodus. Naar de geen onzin modus. Naar de harde feiten modus. Naar het denken zoals je dat in de echte, harde natuur nodig hebt om te overleven.

Die manier van denken is bij veel mensen ver weggezakt. Waarom denk ik dat? Omdat ik voortdurend mensen hoor en in de kranten koppen lees, die vooral gebabbel zijn. Die leuk klinken misschien, maar niet meer zijn dan dat.

Een mooi voorbeeld vond ik in mijn lijfblad van vandaag (VK, 7 februari 2026) op de voorpagina. Ter wille van de duidelijkheid kort ik de kop wat in:

- Wie van de geliefden was een betere oorlogsschrijver?

Om te beginnen bestaat er normaal niet zoiets als een aantoonbaar goede schrijver. De meningen daarover zijn immers altijd hopeloos verdeeld. Wie het niet gelooft, kan de lezer-reviews op Amazon.com of Amazon.nl bekijken. Als er al boeken te vinden zijn, die unaniem als goed worden beoordeeld door de lezers (vijf sterren) dan komt dat vooral doordat mensen die het boek niks vinden, het bij voorbaat niet aanschaffen, laat staan lezen, laat staan bespreken. Gebruikelijk is een grote schare lezers die het boek geweldig vinden, maar er verder niets over kunnen rapporteren. Kennelijk vonden ze serieus lezen te veel moeite of konden ze dat niet. Daar tegenover staan vaak lezers die het boek niets vonden en dat soms ook nog beredeneerd willen opschrijven.

Vervolgens die vreemde verbijzondering. Heb je een speciale klasse 'oorlogsschrijvers', die verder niets beschrijven behalve oorlogen? Ik heb dat nooit geweten. Het lijkt me nogal vreemd.

En stel dan, dat je om een of andere reden twee schrijvers zou willen vergelijken. Het beoordelen van een enkele schrijver lukt dus tot nu toe niet volgens objectieve criteria. Het vergelijken van twee schrijvers is dan al bij voorbaat volledig subjectief. Maar waarom zou het dan relevant zijn, dat die twee schrijvers iets hebben als een onderlinge liefdesrelatie? Het klinkt allemaal diepzinnig, maar het is in werkelijkheid oppervlakkig geleuter. Of heeft iemand misschien gemeend AI om hulp te moeten vragen?

Het gaat me niet om dit specifieke geval. Koppen en opmerkingen waarvan bij voorbaat duidelijk is dat ze geen feitelijke basis hebben, vullen tegenwoordig het sociale domein. Dat betekent: een hoge babbelfactor. Een hoge alfafactor. En weinig mensen die op de systeem 2 manier van de bèta's denken.

Het gaat ons goed, we hebben het goed, dus waarom zouden we ons druk maken over de harde natuur. Wij vinden, die moet doen, wat wij willen. Koeien moeten onbegrensd en eindeloos kunnen kakken, want het vlees smaakt goed en de melk moet niet te duur zijn. Een stukje kaas gaat er vlot in. Dat de natuur daar misschien ander over denkt, daar staan we niet voor open.

Wat ik zie als twee problemen is in werkelijkheid misschien slechts een enkel probleem. Voor systeem 2 denken heb je een bepaalde motivatie nodig, net zo als dat je een focus op genot, gezelligheid en status nodig hebt voor systeem 1 denken.

De reden waarom Europa het vermoedelijk niet gaat redden, is dan simpel. We zitten te hoog op de alfafactor. We zijn zo gefocust op onze groep en onze plek daarin, dat we niet meer de harde werkelijkheid zien, die ons bedreigt.

Als je het zo formuleert, zijn niet alleen een oprukkende Poetin, maar ook de veel te hoge stikstofneerslag door de landbouw en de voortgaande opwarming van het klimaat problemen, die we moeten aanpakken, maar niet willen zien.

Dat suggereert dat er inderdaad een onderliggende factor moet zijn, die maakt dat we als samenleving voortdurend wegkijken. 

 

 

 

 

 

 

 

De draak bevechten?

 

In mijn mail krijg ik vandaag (31/1/2026) een stukje van Timothy Snyder, getiteld: Tolkien’s Dragons and Ours. Snyder is (of was) ergens hoogleraar geschiedenis en heeft een boek geschreven, of zelfs meerder boeken, over fascisme en hoe je dat moet bestrijden. Hij is ook als een van de eerste academici gevlucht voor het regiem van Trump naar het (nu nog) veilige Canada.

In het stukje gaat hij in op de visie van Tolkien ten opzichte van draken. In de verhalen van Tolkien (De Hobbit en Lord of the Rings) is de draak een angstaanjagend wezen, dat staat voor de wereld die je niet wilt. De held in het verhaal moet het dan niet hebben van zijn wapens en kracht, maar van zijn moed en gezelschap. Hij is net als anderen angstig tegenover dat enorme monster, maar begrijpt ook dat het monster zijn zwakke plekken heeft.

Het stukje van Snyder eindigt zo:

"The dragons were, for Tolkien, 'the final test of heroes.' It was not so much the strength and the sword that defines the hero, he said, but the courage and the comradeship. A hero sees a dragon for what it is, fearsome but fallible. A hero sees the dragon as the harbinger of one world, wants another, and steps forward."

De strekking is dat Snyder als fascisme-bestrijder de held van het verhaal is en ondanks zijn gebrek aan wapens en kracht toch de moed heeft, het monster tegemoet te treden en te bestrijden.

Als je het meer algemeen trekt: dat de mensen die fascisme proberen te bestrijden, helden zijn, die je moet vergelijken met de Hobbit. Wij durven die vreselijke monsters tegemoet te treden, omdat we begrijpen dat die ook hun zwakke plekken hebben.

Mijn oude tante, tante Aagje, zou gezegd hebben: 'Interessant! Wie zegt dat?' Inderdaad, het is de persoon die zichzelf benoemt en opgeworpen heeft tot facismebestrijder, die dat zegt. 

Die persoon kun je vergelijken met de mensaap die zichzelf groot en indrukwekkend maakt. Dat doet erg denken aan mensen als Trump. 'Ik ben de grootste, de beste, de moedigste, de intelligentste!'

Ik denk dat het idee van Tolkien heel 'mooi' is, maar niet klopt met de realiteit. Tolkien was een typische alfa en alfa's zien de wereld verdeeld in twee elkaar bestrijdende stelsels. Alfa's geloven dat het vooral gaat om motivatie, moed en kameraadschap.

Maar de werkelijkheid is belangrijk anders. De alfa's (double highs) en de bèta's (double lows) leven in dezelfde samenleving. Maar er is een belangrijk verschil. De alfa's hebben de macht en de bèta's moeten proberen te overleven, terwijl ze gehaat en vervolgd worden door de alfa's.

Er is dus niet een zeldzaam monster dat je als dappere eenling kunt proberen te bevechten samen met je schaarse reisgenoten. Het monster is overal om je heen en bestaat uit het grootste deel van de brave burgers die de macht door dik en dun steunen. Je bent niet in een positie om het monster dapper tegemoet te treden. Je zit in de positie dat je leven voortdurend in gevaar is.

Wat doe je dan? Lees Abel Herzberg. Lees Viktor Frankl. Je zet je ogen wijd open en je laat je geest overuren maken. Het is niet het monster bevechten, waar het om gaat, maar om alles te overleven. We schakelen (als empirische wetenschappers) niet over naar de vechtmodus, maar naar de overlevingsmodus.

Dat verklaart mischien ook waarom het empirische fascisme-onderzoek niet langer echt populair is. Mensen als Timothy Snyder publiceren veel, maar doen in doorsnee nooit serieus empirisch onderzoek. Vaak kunnen ze dat ook niet, weten ze niet goed, wat dat precies is. Ze staan in de kletsmodus, ze willen maatschappelijk scoren en hoger komen. Hun blik is daardoor op andere dingen gevestigd, dan op het observeren en begrijpen van de mensen in het fascistische systeem. Het begrijpen van de 'lethal union', de machtige groep. 

 

Wat is fascisme? Redders zien als nuttige idioten

 

Laatst bijgewerkt: 31/01/2026 om 22.04 

 

Op de site van de BBC vind ik een item (https://www.bbc.com/news/articles/c9vx0jrnmejo) over twee mensen die 's nachts in een langdurige redding door een reddingsteam gered worden van de top van een berg. Vervolgens worden ze gastvrij ontvangen -- midden in de nacht -- door een hotel.

Maar de nota betalen ze niet, want ze hebben zogenaamd toevallig geen beurs bij zich. Dat zullen ze later wel doen. Mooi niet dus. Verder blijken ze ook nog de zaklampen van de reddingsbrigade gehouden te hebben. Een goeie zaklamp kan altijd handig zijn, dat idee. Heeft zo'n houding iets te maken met fascisme?

Sterker nog: eerst klim je een berg op, op zo'n manier dat je in de problemen komt. Vervolgens bezorg je andere mensen veel werk en problemen en daarna ben je te beroerd om minder dan de gebruikelijke kosten te betalen. Zou er tussen die twee zaken een verband zitten? Voor mijn idee wel.

Heeft zo'n attitude dan iets te maken met fascisme? Ook daar zou ik positief op antwoorden. Maar dat zijn dus mijn verwachtingen, het is niet iets dat ondubbelzinnig geobserveerd is.

Waarom verwacht ik een verband? De basis van fascisme is meelullen met de grootste schreeuwer. En grote schreeuwers (double highs) zien mensen, die zich 's nachts uitsloven en in gevaar begeven om hen te redden vooral als: 'nuttige idioten'.

Denk aan iemand als Trump. Die een architect een plan liet maken voor een ingrijpende verbouwing van een van zijn eigendommen en vervolgens doodleuk zei: als je je geld wilt hebben, procedeer je maar. Dat hou ik toch langer vol dan jij.

Of denk aan Stalin, die Westerse intellectuelen (schrijvers) die lovend schreven over zijn heilstaat, betitelde als 'nuttige idioten'. Het laatste waren ze natuurlijk ook echt wel.

De basis van facisme is sociaal geklets, borrelpraat, meelullen met de grootste schreeuwer. Maar als je in die modus staat, vind je het ook geen probleem om je gedachten zo te kiezen dat die jezelf het beste uitkomen. Nota's hoeven niet meer betaald te worden, voorzorgsmaatregelen doen er even niet toe en het verschil tussen mijn en dijn valt weg. We kiezen in die modus het geloof dat onszelf (of onze groep) het beste uitkomt. 

Pas op het moment dat je te kampen krijgt met de harde natuur, loop je met die benadering vast. Want die harde natuur trekt zich niets aan van onze prachtige gedachten.

Dit onderscheid vind je al in de Bijbel. Toen Mozes de berg afkwam met de Tien Geboden ging ongeveer de helft daarvan over hoe je 'GOD' vooral niet moest zien. Je mocht je GOD niet voorstellen als mens of dier of iets anders, dat afbeeldbaar was. Op dat moment leeft 'GOD' bij de oude Joden nog als schepper van hemel en aarde. Van alles dat is. Dat idee was ooit bij Abraham, als succesvolle boer, begonnen, die het vereren van afgodsbeelden als onbenullig zag.

Maar vervolgens wordt 'GOD' in de Bijbelse verhalen steeds meer een persoon. Een persoon die ons vooral behulpzaam moet zijn en ons moet beschermen. 'GOD' moet gewoon doen, wat wij vinden dat hij moet doen en verder niet zeuren. Het idee is: wij zijn geweldig en bijzonder en mogen alles, want wij hebben een gigantisch grote en machtige God achter ons staan!

Naarmate men welvarender werd, werd men fascistischer. Toen ook al. 

 

 

Het is lastig wakker worden

 

Buiten is het koud en donker. Je ligt in je warme bed, waar het goed toeven is. Dan gaat de wekker. Het alarm klinkt. Maar je hebt nog volop slaap. Je slaat de wekker stil, je draait je om en je slaapt heerlijk verder. Tot je tenslotte wakker schrikt en de klok ziet. Te laat!

Er is een ander verhaal. Het Indianen dorp ligt in de prairie. De mannen zijn aan het drinken en dobbelen. Het is gezellig, ze vermaken zich en ze hebben de nodige slokjes teveel op. Dan opent iemand verwilderd de deur. Brand! De prarie staat in brand! Het vuur nadert snel!

Maar de mannen laten zich niet van de wijs brengen. 'Ha, ha, je wilt ons spel bederven. Rot op met je onheilstijdingen.' Ze dobbelen rustig verder. Dan komt er een rode gloed. Vervolgens komt de hitte. Dan komen de vlammen. Nu komen de mannen in actie. Maar het is te laat. Ze kunnen het vege lijf niet meer redden. Zij, en hun dorp, zijn verloren.

 

Ik las vanochtend (10 januari 2026) eerst in de Volkskrant -- weggestopt op pagina 55 -- een column van Kustaw Bessems getiteld:

Wat is er nodig om eindelijk te handelen nu vanuit Amerika het onversneden fascisme ons recht in het gezicht staart?

Ik citeer een fragment:

". . . met oorlog ben ik altijd serieus rekening blijven houden. Allerlei scenario's heb ik in de loop der jaren doorgenomen. Wat ik daarin steeds over het hoofd heb gezien, blijkt nu, is iets basaals. Om te kunnen reageren op een vijand, moet je hem als vijand herkennen. Dat is schijnbaar nog niet zo makkelijk.

In 2014, na de Russische annexatie van de Krim, was wel duidelijk dat Poetin een hybride oorlog tegen ons voerde, waarin economische betrekkingen een wapen waren. Wat deden wij? Handel drijven met Rusland.

Donald Trump heeft sinds zijn opkomst tien jaar geleden nooit een geheim gemaakt van zijn autoritaire ambities en zijn minachting voor Europa. We leefden door alsof er niets was veranderd.

In het geval van Amerika speelt daarbij mee dat het een vriend was die ons heeft verraden. En verraad is onprettig om onder ogen te zien. Niet door wat het zegt over de verrader. Maar door wat het zegt over jou, de verradene. Jij kunt kennelijk niet van je beoordelingsvermogen op aan.

Ook de traagheid van ontwikkelingen maakt minder alert. En hun gelijktijdigheid. Op Wikipedia spring je zo door wat jaartallen uit de geschiedenis heen: 1929, 1933, 1939, 1940, 1945. Grote gebeurtenissen lijken achteraf de enige gebeurtenissen. Maar in een periode die je zelf doormaakt, zitten tussen zulke jaartallen zeeën van tijd waarin grote gebeurtenissen verzuipen.

Een jaar geleden al zei Trump direct na zijn inauguratie dat hij Groenland zou innemen, desnoods met militair geweld. De enige rationele reactie in Europa was geweest: alles op alles zetten om dat tegen te houden. Troepen op Groenland plaatsen, economische sancties treffen, samenwerken met de Amerikaanse oppositie en Canada. Niets van dat alles.

En zelfs nu Trump zijn dreigement herhaalt, wordt op landgoed De Zwaluwenberg de tijd genomen voor een gedetailleerde financiële paragraaf. Sneeuwberichten beheersen dagenlang het nieuws. En in de Kamer zegt demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken tegen een begripvolle Kamer dat de VS de grootmacht blijven 'waarmee wij toch de meeste waarden delen'.

Terwijl, wend je je blik naar die grootmacht, dan staart het onversneden fascisme je in het gezicht. Al een poos laat Trump onder het mom van anti-immigratiemaatregelen milities onrust zaaien in door Democraten bestuurde staten en steden. Een lid van zo'n militie heeft nu een vreedzame demonstrant in het gezicht geschoten. Er zijn beelden van in overvloed, maar het Amerikaanse regime stelt aan de bevolking de orwelliaanse eis om de eigen ogen en oren niet te geloven en aan te nemen dat zij een moordlustige terrorist was."

 

Vanavond las ik via Blendle een stuk uit het Nederlands Dagblad. Een interview met een analist (Yusibov) die de ontwikkelingen in de wereld probeert te volgen en te begrijpen. De titel:

"Er is een nieuwe wereldorde", zegt deze analist. "En Europas zit niet aan tafel, maar ligt op tafel."

De strekking: Trump heeft kennelijk een deal met Poetin. Hij mag Amerika, Poetin mag Europa. Verder lijkt duidelijk dat China haar handen dan vrij heeft om Taiwan te bezetten. Europa is niet klaar om zichzelf te verdedigen. En ligt daarmee open voor Poetin.

 

Waarom is het zo lastig op tijd wakker te worden? Als je het goed hebt, maak je je druk over je baan, het huis, de kinderen, je vrouw, de tuin, je kennissen, de vakanties, een nieuwe auto. En daarmee ben je best druk.

Buiten woedt de oorlog en die komt steeds dichterbij. Maar hoe groter de dreiging wordt, des te verwoeder kijken we weg. En zoeken we andere zaken om onszelf bezig te houden en af te leiden. Want oorlog is niet leuk en als je systeem 1 werkt, kijk je al weg, voordat je je echt bewust bent van het gevaar.

Dan is er een tweede probleem. Omschakelen van systeem 1 naar systeem 2 denken is niet simpel. Het is niet even een knop omzetten.

En al helemaal niet als je dat systeem 2 nog bijna nooit gebruikt hebt.je hele leven vooral gedaan hebt aan systeem 1 denken. Aan het denken in de trant van: je wilt iets, je wilt nog iets en daarna wil je nog meer. Dat alles moet uit de sociale omgeving komen. Andere mensen moeten leveren wat we willen.

Systeem 2 denken is totaal anders. Het vereist niet alleen aanleg, maar ook oefening. Heel veel oefening. En je moet het blijven bijhouden. Anders gaat het zoals met mijn MULO-Frans. Ooit sprak ik een behoorlijk woordje Frans, maar tegenwoordig is daar niets meer van over.

Dan is er nog een probleem. Systeem 2 denken is niet leuk. Het is sociaal vreemd. En het vreet tijd en energie. Dus waarom zou je het doen? 

Een volgend probleem. Als jij alleen omschakelt naar systeem 2, schiet het niet op. Iedereen, of op zijn minst een belangrijk deel van de mensen in het land, moet omschakelen naar systeem 2 denken, wil het gaan uitmaken bij iets als een naderende oorlog.

Dat maakt het verleidelijk om rustig door te slapen, tot de oorlog vlak voor de deur staat en we ons tenslotte realiseren: het is zwaar mis! Slapen is heerlijk, maar oorlog gaat -- net als de overige harde natuur --  zijn eigen gang. Zonder ons te vragen of het wel schikt.

 

 

 

De basis van irrationeel geloof

 

Als je gelooft dat morgen vermoedelijk de zon weer opkomt, is er geen probleem. Maar als je gelooft dat God bestaat, is er mogelijk wel een probleem.

Einstein gebruikte soms de term 'God'. God dobbelde niet, dat soort uitspraken. Hij bedoelde daarmee, dat wat het heelal geschapen heeft, zou niet dobbelen. Later bleek, dat wat het heelal geschapen had, 'God' dus, wel degelijk dobbelde. Maar daar gaat het me nu even niet om.

Einstein gebruikte 'God' in de opvatting van 'schepper van Hemel en Aarde'. Precies zoals 'God' in het begin van de Bijbel (het Oude Tenstament) wordt gedefinieerd. In die opvatting staat 'God' voor de Natuur. Voor natuurwetenschappers heeft de Natuur, God dus, altijd gelijk. En dat was ook, hoe Einstein erover dacht. De Natuur had en heeft altijd het laatste woord. Die bepaalt, wat waar is, wat klopt.

Maar geloof zoals we dat doorgaans gebruiken, slaat vooral op irrationeel geloof. Voor iemand die irrationeel gelooft, is 'God' slechts een woord, een klank, een klank die gevoel oproept, maar niet een klank met een duidelijk omschreven en waarneembare betekenis.

Dat probleem doet zich niet alleen voor bij 'God', maar bij ieder woord dat gebezigd wordt. Het is voortdurend onduidelijk wat precies bedoeld wordt. Nog sterker: de gelovige bedoelt met zijn woordenk niets feitelijks. Het zijn slechts lege klanken, die emoties oproepen, maar geen feitelijke betekenis hebben.

Wanneer iemand als Trump beweert, dat hij in één dag in een bepaald land vrede kan stichten, moet je niet gek opkijken als het tenslotte uitloopt op de Derde Wereldoorlog.

Denk verder. Trump is (als double high, als strongman)) ook zo'n irrationele volgeling/gelovige. Feiten bestaan niet. Ook het begrip 'Derde Wereldoorlog' is daarmee voor hem slechts een gevoel en niets concreets. Tegelijk is er kans dat die term voor hem de emotionele lading 'heel erg' en 'heel bijzonder' draagt. Zou het dan niet fantastisch zijn wanneer de eenling, het individu, Donald Trump, zoiets enorms in gang zet?

Waarom heeft irrationeel geloof geen feitelijke inhoud? Volgelingen/gelovigen gebruiken woorden slechts om bij hun toehoorders gevoelens en gedrag op te wekken. Zodra een term als 'Derde Wereldoorlog' veel oproept bij de toehoorders, wordt het een onweerstaanbare magneet.

In online discussies komt vrijwel altijd binnen de kortste keren 'Holocaust' boven drijven. Niet omdat er 6 miljoen mensen vermoord zijn, maar omdat het woord veel emoties oproept bij het publiek.

Als bij natuurwetenschappers (onbevooroordeelde bèta's) de Natuur altijd het laatste woord heeft, hoe zit dat dan bij volgelingen/gelovigen?

Ik weet niet of Adolf Hitler de eerste was, maar in ieder geval heeft hij het principe helder beschreven in Mein Kampf. De toespraak, het verhaal, dat de meeste toehoorders over de streep weet te trekken (in zijn geval: om lid te worden van de NSDAP), is het beste verhaal.

Irrationeel geloof is van de groep. Is wat de groep gelooft en als waarheid ziet. Is dat, wat de strongman predikt. De groep kwaakt het na, zonder besef van de feitelijke betekenis.

Is dat erg, het ontbreken van feitelijke betekenis. Denk aan een hond. Die hond hoeft niet te weten, dat 2+2=4. Die hond moet aanvallen, zodra het baasje aangeeft, dat iemand niet deugt. In de alfawereld is dat voldoende.

Hoe kun je dit beknopt formuleren? In de alfawereld draait het om macht en kracht.  Hier geld het recht van de sterkste. In de bètawereld draait het om correct. De harde natuur bepaalt wie gelijk heeft.