Redders zien als nuttige idioten. Is dat facisme?

 

Op de site van de BBC vind ik een item (https://www.bbc.com/news/articles/c9vx0jrnmejo) over twee mensen die 's nachts in een langdurige redding door het reddingsteam gered worden van de top van een berg. Vervolgens worden ze gastvrij ontvangen -- midden in de nacht -- door een hotel.

Maar de nota betalen ze niet, want ze hebben zogenaamd toevallig geen beurs bij zich. Dat zullen ze later wel doen. Mooi niet dus.

Verder blijken ze ook nog de zaklampen van de reddingsbrigade gehouden te hebben. Een goeie zaklamp kan altijd handig zijn, dat idee.

Heeft zo'n houding iets te maken met fascisme?

Sterker nog: eerst klim je een berg op, op zo'n manier dat je zwaar in de problemen komt. Vervolgen bezorg je andere mensen veel werk en problemen en daarna ben je te beroerd om minder dan de normale kosten te betalen. Zou er tussen die twee zaken een verband kunnen zitten?

Voor mijn idee wel.

En heeft zo'n attitude dan iets te maken met fascisme? Ook daar zou ik positief op antwoorden. Maar dat zijn dus mijn verwachtingen, het is niet iets dat ondubbelzinnig geobserveerd is.

Waarom zie ik een verband? De basis van fascisme is meelullen met de grootste schreeuwer. En grote schreeuwers (double highs) zien mensen, die zich 's nachts uitsloven en in gevaar begeven om hen te redden als: 'nuttige idioten'.

Denk aan iemand als Trump. Die een architect een plan liet maken voor een ingrijpende verbouwing van een van zijn eigendommen en vervolgens doodleuk zei: als je je geld wilt hebben, procedeer je maar. Dat hou ik toch langer vol dan jij.

Of denk aan Stalin, die Westerse intellectuelen (schrijvers) die lovend schreven over zijn heilstaat, betitelde als 'nuttige idioten'. Wat ze natuurlijk ook waren.

 

Het is lastig wakker worden

 

Buiten is het koud en donker. Je ligt in je warme bed, waar het goed toeven is. Dan gaat de wekker. Het alarm klinkt. Maar je hebt nog volop slaap. Je slaat de wekker stil, je draait je om en je slaapt heerlijk verder. Tot je tenslotte wakker schrikt en de klok ziet. Te laat!

Er is een ander verhaal. Het Indianen dorp ligt in de prairie. De mannen zijn aan het drinken en dobbelen. Het is gezellig, ze vermaken zich en ze hebben de nodige slokjes teveel op. Dan opent iemand verwilderd de deur. Brand! De prarie staat in brand! Het vuur nadert snel!

Maar de mannen laten zich niet van de wijs brengen. 'Ha, ha, je wilt ons spel bederven. Rot op met je onheilstijdingen.' Ze dobbelen rustig verder. Dan komt er een rode gloed. Vervolgens komt de hitte. Dan komen de vlammen. Nu komen de mannen in actie. Maar het is te laat. Ze kunnen het vege lijf niet meer redden. Zij, en hun dorp, zijn verloren.

 

Ik las vanochtend (10 januari 2026) eerst in de Volkskrant -- weggestopt op pagina 55 -- een column van Kustaw Bessems getiteld:

Wat is er nodig om eindelijk te handelen nu vanuit Amerika het onversneden fascisme ons recht in het gezicht staart?

Ik citeer een fragment:

". . . met oorlog ben ik altijd serieus rekening blijven houden. Allerlei scenario's heb ik in de loop der jaren doorgenomen. Wat ik daarin steeds over het hoofd heb gezien, blijkt nu, is iets basaals. Om te kunnen reageren op een vijand, moet je hem als vijand herkennen. Dat is schijnbaar nog niet zo makkelijk.

In 2014, na de Russische annexatie van de Krim, was wel duidelijk dat Poetin een hybride oorlog tegen ons voerde, waarin economische betrekkingen een wapen waren. Wat deden wij? Handel drijven met Rusland.

Donald Trump heeft sinds zijn opkomst tien jaar geleden nooit een geheim gemaakt van zijn autoritaire ambities en zijn minachting voor Europa. We leefden door alsof er niets was veranderd.

In het geval van Amerika speelt daarbij mee dat het een vriend was die ons heeft verraden. En verraad is onprettig om onder ogen te zien. Niet door wat het zegt over de verrader. Maar door wat het zegt over jou, de verradene. Jij kunt kennelijk niet van je beoordelingsvermogen op aan.

Ook de traagheid van ontwikkelingen maakt minder alert. En hun gelijktijdigheid. Op Wikipedia spring je zo door wat jaartallen uit de geschiedenis heen: 1929, 1933, 1939, 1940, 1945. Grote gebeurtenissen lijken achteraf de enige gebeurtenissen. Maar in een periode die je zelf doormaakt, zitten tussen zulke jaartallen zeeën van tijd waarin grote gebeurtenissen verzuipen.

Een jaar geleden al zei Trump direct na zijn inauguratie dat hij Groenland zou innemen, desnoods met militair geweld. De enige rationele reactie in Europa was geweest: alles op alles zetten om dat tegen te houden. Troepen op Groenland plaatsen, economische sancties treffen, samenwerken met de Amerikaanse oppositie en Canada. Niets van dat alles.

En zelfs nu Trump zijn dreigement herhaalt, wordt op landgoed De Zwaluwenberg de tijd genomen voor een gedetailleerde financiële paragraaf. Sneeuwberichten beheersen dagenlang het nieuws. En in de Kamer zegt demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken tegen een begripvolle Kamer dat de VS de grootmacht blijven 'waarmee wij toch de meeste waarden delen'.

Terwijl, wend je je blik naar die grootmacht, dan staart het onversneden fascisme je in het gezicht. Al een poos laat Trump onder het mom van anti-immigratiemaatregelen milities onrust zaaien in door Democraten bestuurde staten en steden. Een lid van zo'n militie heeft nu een vreedzame demonstrant in het gezicht geschoten. Er zijn beelden van in overvloed, maar het Amerikaanse regime stelt aan de bevolking de orwelliaanse eis om de eigen ogen en oren niet te geloven en aan te nemen dat zij een moordlustige terrorist was."

 

Vanavond las ik via Blendle een stuk uit het Nederlands Dagblad. Een interview met een analist (Yusibov) die de ontwikkelingen in de wereld probeert te volgen en te begrijpen. De titel:

"Er is een nieuwe wereldorde", zegt deze analist. "En Europas zit niet aan tafel, maar ligt op tafel."

De strekking: Trump heeft kennelijk een deal met Poetin. Hij mag Amerika, Poetin mag Europa. Verder lijkt duidelijk dat China haar handen dan vrij heeft om Taiwan te bezetten. Europa is niet klaar om zichzelf te verdedigen. En ligt daarmee open voor Poetin.

 

Waarom is het zo lastig op tijd wakker te worden? Als je het goed hebt, maak je je druk over je baan, het huis, de kinderen, je vrouw, de tuin, je kennissen, de vakanties, een nieuwe auto. En daarmee ben je best druk.

Buiten woedt de oorlog en die komt steeds dichterbij. Maar hoe groter de dreiging wordt, des te verwoeder kijken we weg. En zoeken we andere zaken om onszelf bezig te houden en af te leiden. Want oorlog is niet leuk en als je systeem 1 werkt, kijk je al weg, voordat je je echt bewust bent van het gevaar.

Dan is er een tweede probleem. Omschakelen van systeem 1 naar systeem 2 denken is niet simpel. Het is niet even een knop omzetten.

En al helemaal niet als je dat systeem 2 nog bijna nooit gebruikt hebt.je hele leven vooral gedaan hebt aan systeem 1 denken. Aan het denken in de trant van: je wilt iets, je wilt nog iets en daarna wil je nog meer. Dat alles moet uit de sociale omgeving komen. Andere mensen moeten leveren wat we willen.

Systeem 2 denken is totaal anders. Het vereist niet alleen aanleg, maar ook oefening. Heel veel oefening. En je moet het blijven bijhouden. Anders gaat het zoals met mijn MULO-Frans. Ooit sprak ik een behoorlijk woordje Frans, maar tegenwoordig is daar niets meer van over.

Dan is er nog een probleem. Systeem 2 denken is niet leuk. Het is sociaal vreemd. En het vreet tijd en energie. Dus waarom zou je het doen? 

Een volgend probleem. Als jij alleen omschakelt naar systeem 2, schiet het niet op. Iedereen, of op zijn minst een belangrijk deel van de mensen in het land, moet omschakelen naar systeem 2 denken, wil het gaan uitmaken bij iets als een naderende oorlog.

Dat maakt het verleidelijk om rustig door te slapen, tot de oorlog vlak voor de deur staat en we ons tenslotte realiseren: het is zwaar mis! Slapen is heerlijk, maar oorlog gaat -- net als de overige harde natuur --  zijn eigen gang. Zonder ons te vragen of het wel schikt.

 

 

 

De basis van irrationeel geloof

 

Als je gelooft dat morgen vermoedelijk de zon weer opkomt, is er geen probleem. Maar als je gelooft dat God bestaat, is er mogelijk wel een probleem.

Einstein gebruikte soms de term 'God'. God dobbelde niet, dat soort uitspraken. Hij bedoelde daarmee, dat wat het heelal geschapen heeft, zou niet dobbelen. Later bleek, dat wat het heelal geschapen had, 'God' dus, wel degelijk dobbelde. Maar daar gaat het me nu even niet om.

Einstein gebruikte 'God' in de opvatting van 'schepper van Hemel en Aarde'. Precies zoals 'God' in het begin van de Bijbel (het Oude Tenstament) wordt gedefinieerd. In die opvatting staat 'God' voor de Natuur. Voor natuurwetenschappers heeft de Natuur, God dus, altijd gelijk. En dat was ook, hoe Einstein erover dacht. De Natuur had en heeft altijd het laatste woord. Die bepaalt, wat waar is, wat klopt.

Maar geloof zoals we dat doorgaans gebruiken, slaat vooral op irrationeel geloof. Voor iemand die irrationeel gelooft, is 'God' slechts een woord, een klank, een klank die gevoel oproept, maar niet een klank met een duidelijk omschreven en waarneembare betekenis.

Dat probleem doet zich niet alleen voor bij 'God', maar bij ieder woord dat gebezigd wordt. Het is voortdurend onduidelijk wat precies bedoeld wordt. Nog sterker: de gelovige bedoelt met zijn woordenk niets feitelijks. Het zijn slechts lege klanken, die emoties oproepen, maar geen feitelijke betekenis hebben.

Wanneer iemand als Trump beweert, dat hij in één dag in een bepaald land vrede kan stichten, moet je niet gek opkijken als het tenslotte uitloopt op de Derde Wereldoorlog.

Denk verder. Trump is (als double high, als strongman)) ook zo'n irrationele volgeling/gelovige. Feiten bestaan niet. Ook het begrip 'Derde Wereldoorlog' is daarmee voor hem slechts een gevoel en niets concreets. Tegelijk is er kans dat die term voor hem de emotionele lading 'heel erg' en 'heel bijzonder' draagt. Zou het dan niet fantastisch zijn wanneer de eenling, het individu, Donald Trump, zoiets enorms in gang zet?

Waarom heeft irrationeel geloof geen feitelijke inhoud? Volgelingen/gelovigen gebruiken woorden slechts om bij hun toehoorders gevoelens en gedrag op te wekken. Zodra een term als 'Derde Wereldoorlog' veel oproept bij de toehoorders, wordt het een onweerstaanbare magneet.

In online discussies komt vrijwel altijd binnen de kortste keren 'Holocaust' boven drijven. Niet omdat er 6 miljoen mensen vermoord zijn, maar omdat het woord veel emoties oproept bij het publiek.

Als bij natuurwetenschappers (onbevooroordeelde bèta's) de Natuur altijd het laatste woord heeft, hoe zit dat dan bij volgelingen/gelovigen?

Ik weet niet of Adolf Hitler de eerste was, maar in ieder geval heeft hij het principe helder beschreven in Mein Kampf. De toespraak, het verhaal, dat de meeste toehoorders over de streep weet te trekken (in zijn geval: om lid te worden van de NSDAP), is het beste verhaal.

Irrationeel geloof is van de groep. Is wat de groep gelooft en als waarheid ziet. Is dat, wat de strongman predikt. De groep kwaakt het na, zonder besef van de feitelijke betekenis.

Is dat erg, het ontbreken van feitelijke betekenis. Denk aan een hond. Die hond hoeft niet te weten, dat 2+2=4. Die hond moet aanvallen, zodra het baasje aangeeft, dat iemand niet deugt. In de alfawereld is dat voldoende.

Hoe kun je dit beknopt formuleren? In de alfawereld draait het om macht en kracht.  Hier geld het recht van de sterkste. In de bètawereld draait het om correct. De harde natuur bepaalt wie gelijk heeft.

 

 

Twee manieren om woorden te produceren (te denken) met verstrekkende gevolgen

 

De dictator zegt 'links' te zijn, maar vermoordt wel zonder problemen zijn landgenoten om aan de macht te blijven.

Hoe ga je als toehoorder met die informatie om? Focus je op de boodschap van de man, die heel aardig en overtuigend beweert 'links' te zijn òf focus je op de talloze moorden die de man laat uitvoeren?

In het eerste geval heb je het gemakkelijk. Je hoort wat de man zegt en beweert. Het klinkt je goed in de oren. En dat hij ook nog al wat mensen laat vermoorden . . . Tja, waar gehakt wordt, vallen spaanders. Je kunt je niet overal druk over maken. Jij  vindt het een toffe peer, je ziet de man helemaal zitten en geloof maar, die man gaat je een prachtige toekomst bezorgen.

In het tweede geval heb je meer werk. Je hoort wat de man zegt en probeert over te brengen, maar je denkt automatisch bij jezelf: klopt dat wel? Is die man wel echt links, of zegt hij dat alleen maar om populair over te komen? Je vraagt je dus af, wat voor soort vlees je in de kuip hebt. Deugt die kerel of deugt die kerel niet? Om die vraag te beantwoorden, wil je graag wat meer weten over die man. En dan begint zijn mooie verhaal steeds meer in duigen te vallen.

Je hebt sinds kort generatieve AI (Artificiële Intelligentie). Denk bijvoorbeeld aan ChatGPT. Zo'n computerprogramma genereert in reactie op een verzoek met een hele stroom keurig klinkende woorden. De zinnen zijn welgevormd, de spelling klopt, het klinkt goed.

Maar als ik dus gelijk heb, bestaan er twee verschillende manieren om woorden te produceren. Wat doet ChatGPT dan? Ik heb dat ooit uitgeprobeerd met het verzoek iets te vertellen over discriminatie. Wat ik kreeg was een soort opsomming en bewerking van alle mogelijke populaire vooroordelen op dit gebied. Het meeste was dus lariekoek. Diepzinnige, goedklinkende lariekoek.

Wat is het essentiële verschil tussen beide manieren van woorden produceren?

Laten we teruggaan naar de tijd dat mensen nog jagers/verzamelaars waren. Om te overleven, moest je iedere dag weer je kostje bij elkaar scharrelen. Soms met gevaar voor eigen leven.

Doordat tot voor kort mensen in het Amazonegebied nog grotendeels op die manier bestonden, heb ik via een zendeling het een en ander meegekregen over hun manieren van bestaan. In grote lijn gaat het om twee totaal verschillende situaties. In het dorp zijn ze relatief veilig, ontspannen ze en nuttigen ze de meegebrachte buit. Maar in het oerwoud zijn ze vrijwel volledig het tegenovergestelde. Niets ontgaat ze, ze zijn volledig alert.

In beide situaties is hun geproduceerde taal ook totaal verschillend. En ook hun geloof. In het dorp zien ze op een bepaald moment collectief de Riviergod op de zandbank in de rivier liggen. Grote en massale opwinding is het gevolg. Maar de zendeling ziet eerlijk gezegd niets bijzonders. Op de zandbank dus alleen maar zand en dergelijke. In het oerwoud staan ze echter niet open voor allerhande virtuele waarnemingen. Ieder geluid dat ze maken, moet betekenis hebben, kloppen en begrepen worden.

Met andere woorden: als we gezellig aan het borrelen zijn, nemen we het niet zo nauw met de waarheid. Als iemand een sterk verhaal vertelt, vragen we niet: klopt het wel? We geloven het ter plekke en lachen hartelijk. Maar in situaties die er echt toe doen, kan iedere foute en/of overbodige bewering fatale gevolgen hebben.

Het grote verschil is dus dat we in sociale situaties een positief effect bij onze toehoorders willen oproepen. Iets waar ChatGPT kennelijk voor getraind is. Maar dat we in situaties waarin we te maken hebben met de harde natuur willen dat alles klopt.

Het idee dat er twee manieren van 'denken' bestaan, is niet echt nieuw. Psychologen hebben het al heel lang over systeem 1 en systeem 2 denken. Daniel Kahneman noemde dat respectievelijk 'snel denken' en 'traag denken'. 

Dan hebben we nog B.F. Skinner die taal zag als gedrag. Dat idee heeft hij uitgewerkt in Verbal Behavior (1957). Merkwaardig genoeg zag Skinner niet duidelijk, die twee totaal verschillende manieren van taalproductie. Maar de termen uit zijn boek die de 2 systemen goed beschrijven, zijn 'manding' en 'tacting'.

Een mand is een vraag, een verzoek of een commando. Een baby die huilt om melk te krijgen, produceert dus een 'mand'. Iemand in zijn omgeving moet doen, wat hij wil.

Maar een duif die op knop A pikt bij een groen licht en op B pikt bij rood licht, produceert een 'tact'. Je zou kunnen zeggen, doet aan tacting. Met een tact rapporteer je een aspect van de omringende werkelijkheid.

Als je een hond hebt, is manding doorgaans niet het probleem. Vrijwel iedere hond heeft snel door hoe hij/zij je duidelijk kan maken, wat hij wil. Het baasje heeft het vaak lastiger. Niet ieder baasje begrijpt dat de hond iets terug wil en niet zomaar wat doet. Dat iets terug krijgen kan iets lekkers zijn, maar mijn eigen hond had meer dan genoeg aan een waarderend geluidje van het baasje.

Maar hoe leer je een hond tacting? Hoewel honden best slim kunnen zijn, is dat een stuk lastiger. Natuurlijk gaat de hond instinctief blaffen als hij/zij iets hoort, dat vreemd klinkt. Maar als je bijvoorbeeld wilt dat de hond aanslaat op lijkengeur, dan moet je gericht gaan trainen. In de praktijk werkt men dan doorgaans ook nog met meerdere honden. Verder is de ene hond veel beter in zo'n taak dan de andere. Aanleg is dus ook belangrijk.

Maar natuurlijk was het onderscheid al veel langer bekend. In de Bijbel lees je over valse profeten en predikers in schaapskleding. En waarschuwingen om niet allerhande onzin te geloven. Het onderscheid is daarmee al heel wat langer bekend.

Waarom is dit relevant? Die twee verschillende manieren van denken leiden tot twee verschillende culturen. Die twee verschillende culturen binnen een land of gemeenschap leveren de basis bestanddelen van de moderne landbouw-samenlevingen: een hoge cultuur en een lage cultuur.

Discriminatie is daarmee niet iets dat uitgebannen kan worden, maar vormt -- merkwaardig genoeg -- de basis van de moderne samenleving. En is vervolgens ook de reden, waarom het tenslotte misgaat. 

 

 

 

 

De 'goede' dictator

 

Laatst bijgewerkt: 9/1/2026 om 10.05 

 

M. is dictator, maar M. is ook 'links'. Dictators zijn natuurlijk fout, maar mensen die links zijn, zijn natuurlijk goed. Conclusie?  M. is een 'goede' dictator.

De mevrouw die deze redenering hoort, reageert woedend.  Veel van haar vrienden en vriendinnen zijn dankzij de mensen van M. verhuisd naar de eeuwige jachtvelden (vermoord dus), doorgaans na eerst langdurig gemarteld te zijn.

Maar er zijn dus ook mensen, die echt zo denken. Ja, er gaat wel eens wat mis, maar in feite bedoelt M. het toch goed. Waarom denkt deze mijnheer dat? Omdat M. 'links' is en dan zit M. dus in het goede kamp.

Bestaan deze mensen echt? Mensen die zo krom denken? 

Denk even terug aan Adolf Hitler. Zijn partij heette de NSDAP of voluit de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei. Ze waren er voor het hele land, ze waren Duits, ze waren socialistisch, ze waren democratisch en ze bestonden uit en waren er voor de noeste werkers. Afgaande op al die termen moest Hitler wel bijna een soort Jezus in het kwadraat zijn. Helaas bleek het een wolf in schaapskleren te zijn.

Of denk even aan Donald Trump. Hij zou vrede brengen, hij bracht dood, oorlog en ellende. Maar zijn doel was nobel. Hij wilde slechts Amerika weer groot maken: Make America Great Again. Maar op dat moment was Amerika nog nooit kleinof onbeduidend geweest. Integendeel, op dat moment was het op veel gebieden het meest leidende land ter wereld.

Kennelijk bestaan er dus inderdaad genoeg mensen die geneigd zijn te denken, dat als iemand zichzelf 'goed' noemt, deze persoon ook 'goed' moet zijn. Of dat als iemand zichzelf 'links' noemt, die persoon dus ook 'links' moet zijn. Hij zegt het toch! Dan is dus het bewijs geleverd.

Je zou dit oppervlakkig denken kunnen noemen. Maar eigenlijk is het gewoon napraten van dat wat anderen -- vaak de prediker of de strongman -- je vertellen. Het is geen denken, maar napraten.

Denk aan de Heidelbergse Catechismus. De leer van de kerk wordt daarin behandeld aan de hand van 129 vragen waar tegelijk de antwoorden bij worden geleverd. De aspirant gelovige hoeft alleen nog maar de antwoorden uit zijn hoofd te leren en is daarna geslaagd. Een plaatsje in de Hemel is daarna verzekerd.

Maar de gelovige moet zich vooral niet druk maken over de betekenis van de antwoorden. Want die betekenis ontbreekt vaak. Het zijn plechtige woorden, die diepzinnig klinken, maar verder tot niets verplichten.

Wat is de andere manier van denken? Die is simpel. Je hoeft alleen maar te vragen: klopt het? En daarna: hoe weet je dat zo zeker? Kun je het laten zien?

Kan ik laten zien dat M. (Maduro) toch niet zo 'links' is als hij ons wilde laten geloven? De Economist schreef dit over hem:

"FOR 12 years Nicolás Maduro terrorised Venezuela. He stole elections and, when people objected, his goons killed, raped or tortured them by suffocation with plastic bags. His comrades looted and mismanaged the economy so wantonly that GDP fell by 69%. A quarter of the population fled abroad. Both the economic collapse and the exodus have been worse than is typical during the bloodiest of civil wars.

Mr Maduro was also an international menace: colluding with drug gangs, threatening oil-rich Guyana and propping up Cuba’s communist tyranny with cheap fuel. He supported Hizbullah, helped Iran evade sanctions and gave Russia and China a foothold across the water from Florida. And then he was gone—snatched by US special forces on January 3rd."

Niet precies wat je zou verwachten van iemand die de slogan van de Franse revolutie behoort te omarmen. Geen vrijheid, geen gelijkheid en geen broederschap. 

Maar het punt waar het me hier om gaat, zijn niet de kwaliteiten van M. Het gaat me erom dat je kennelijk op twee totaal verschillende manieren woorden kunt produceren. Je kunt napraten of je kunt beschrijven, eventueel voorspellen. Je praat na, wat men je verteld heeft. Je beschrijft, wat je ziet en . . .

Nu wordt het even lastig. Ja, je kunt ook beschrijven, wat je hoort. Wat iemand je vertelt. Maar als je dat doet op zo'n manier, dat duidelijk is door wie en waar het tegen je gezegd is, dan is er geen probleem. Dan is het nog steeds een beschrijving. Pas als je het gehoorde gedachtenloos gaat nakwekken, terwijl je gelooft dat het klopt, ga je de volgeling/gelovige achterna.

 

 

 

 

 

 

De strijd tussen links en rechts zou iets totaal anders zijn dan de strijd tussen democratie en dictatuur?

 

Laatst bijgewerkt: 8/1/2026 om 0.29 uur

 

Amerika ontvoert de president/dictator van Venezuela (Maduro). Of beter gezegd: Trump doet dat. Bij de actie valt een royaal aantal doden aan Venezuelaanse kant. Sommige mensen beschouwen dat als 'terrorisme' door Trump.

Naar aanleiding van die opvallende actie publiceert de Volkskrant op maandag 5 januari 2026 een groot aantal ingezonden reacties in een paginagroot (p. 20) artikel . In de eerste van die reacties valt een paassage me op. Ik laat die hier volgen:

"Latijns-Amerika zit vast in dezelfde ziekte die in Noord-Amerika, en zelfs in Europa, om zich heen is gaan grijpen: het misverstand dat we verwikkeld zijn in een strijd tussen links en rechts. Dat is totale onzin. Het is een strijd tussen democratie en dictatuur."

De briefschrijver ziet links versus rechts als iets totaal anders dan democratie versus dictatuur. Maar klopt dat wel?

Nu zijn de begrippen 'links' en 'rechts', hoewel vaak gebruikt, niet duidelijk gedefinieerd. Ze zijn ontstaan na de Franse revolutie waarbij 'rechts' de partijen waren die voor het oude regiem (de absolute vorst) waren en 'links' de partijen die voor de revolutie, dus voor ''vrijheid, gelijkheid en broederschap", stonden. Dus een staatsvorm waarbij burgers maximaal vrij worden gelaten, iedereen gelijke rechten heeft en de samenleving zich verantwoordelijk voelt om iedereen zo nodig te helpen. Democratie dus.

In het onderzoek naar fascisme (enthousiasme voor de strongman) is ooit ook een duidelijke koppeling gevonden tussen fascisme (enthousiasme voor de strongman) en ''politiek economisch conservatisme" (The Authoritarian Personality, 1950). Dus met 'rechts'.

Ik zie kortom het verschil niet zo, dat de briefschrijver wel denkt te zien.

Aan de andere kant: Poetin zegt ook oorlog te voeren, om het facisme te bestrijden. Woorden zijn geduldig en iedereen praat naar het hem zelf het best uitkomt. Shakespeare drukte het zo uit: 'Words, words, words!'

Maar er is misschien toch iets diepers aan de hand. Iets dat het soortenmodel verklaart. Dat model gaat uit van het empirische resultaat dat bevooroordeeldheid (prejudice) twee totaal verschillende 'wortels' (voorspellers) blijkt te hebben. Rechts autoritarisme (Right Wing Authoritarianism, RWA) en Sociale Dominantie Orientatie (SDO). Die voorspellers zijn totaal verschillend, omdat ze normaal niet of amper gecorreleerd zijn. Iets dat in de sociale wetenschappen heel uniek is. 

Als je dan doorredeneert, kom je uit op in beginsel 4 verschillende soorten mensen. In beginsel, want de meeste mensenn zitten natuurlijk ergens middenin. Drie van die soorten klitten en vormen samen de machtige groep onder leiding van een strongman/dictator of absoluut vorst. Dat levert twee tegenovergestelde culturen op. Een hoge, waarin alles draait om macht, geld, status, geloof en sociaal correct. En een lage, waarin alles draait om productie, informatie, vooruit kijken, feiten en waarheid.

In de empirische wetenschap (de lage cultuur) gebruiken we termen die gebaseerd zijn op objectieve waarnemingen. Het is de harde bètacultuur. Maar in de hoge alfacultuur babbelen we er vrolijk op los, zonder ons te bekommeren om de vraag of alles wel precies klopt. Als het voor de toehoorder maar 'mooi' klinkt.

Je vraagt je af: hoe komt de briefschrijver in dit geval op die merkwaardige tegenstelling, die als je naar de harde feiten kijkt helemaal geen tegenstelling blijkt te zijn? Hij had een Venezulaanse vriendin, die begon te trillen van woede als iemand het voor de dictatuur (van Maduro) opnam, want 'links' was toch per definitie de goede kant. Maduro zou dus een linkse dictator zijn, en omdat hij links zou zijn, was hij eigenlijk een goede dictator. Iets dat de vriendin tot woede bracht.

De verklaring om te denken dat Maduro links zou zijn, is dat hij politicus was voor de Verenigde Socialistische Partij van Venezuela begrijp ik via Wikipedia. Maar neem gewoon de moeite om naar zijn foto te kijken en je ziet een heel rechts figuur. Iets dat klopt met zijn rol als dictator.

Het conflict tussen Trump en Maduro is dus niet een conflict tussen links en rechts en ook niet een conflict tussen democratie en dictatuur, maar het is de strijd tussen twee strongmen. Twee dictators die vechten om het been. In dit geval is dat voor Trump: olie.

 

 

 

 

 

 

 

 

 

Waarom is geloof de bindende factor?

 

Laatst bijgewerkt: 28/12/2025 om 13.23 

 

Toen in 1345 graaf Willem IV met zijn troepen Friesland binnenviel, gebruikte de Friese volksheld Grutte Pier de slogan:

"Bûter, brea en griene tsiis, wa't dat net sizze kin is gjin oprjochte Fries".

Het niet goed beheersen van het Fries was een duidelijk bewijs dat men te maken met een vijand. De verdedigers hadden een belangrijk element gemeen, waaraan ze elkaar konden herkennen. Ze spraken Fries en de indringers deden dat niet.

Maar wat is het bindende element tussen de volgelingen van de strongman?

 

De vooroordelen, het geloof, als bindend element 

Voor de strongman is het niet echt relevant of zijn volgelingen dezelfde taal spreken. Maar wat wel relevant is, is dat ze allen hetzelfde geloof koesteren. Dat ze in dezelfde sociale wereld verkeren als die hij predikt. Dat ze de vooroordelen van hem en zijn groep omarmen.

Daar komt bij dat de volgelingen van de strongman bestaan uit twee totaal verschillende groepen, die elkaar overlappen doordat de double highs beide bijzondere eigenschappen hebben. Je kunt de volgelingen voorstellen als twee cirkels die elkaar voor een belangrijk deel overlappen. Aan de linkerkant bevinden zich de mensen die hoog scoren op SDO (Social Dominance Orientation). Aan de rechterkant bevinden zich de mensen die hoog scoren op RWA (Right Wing Authoritarianism). In de overlap bevinden zich de strongman en de andere double highs. Mensen die zowel hoog scoren op SDO, als op RWA.

Het gaat dus om drie verschillende groepen. Wat bindt deze groepen? Het gezamenlijke element is dat ze allemaal dezelfde vooroordelen omarmen. De SDO+'ers doen dat omdat het sociaal goed uitwerkt. Ze willen status en macht. De RWA+'ers doen dat omdat het het hun verteld wordt van hogerhand en ze bij de groep willen horen. Dat levert veiligheid en met wat geluk brood en spelen.

De gezamenlijke vooroordelen zijn daarmee wat de verschillende soorten aanhangers van de strongman gemeenschappelijk hebben en verbindt. Het is niet dezelfde taal spreken. Het is dezelfde overtuigingen hebben en die uitdragen.

De beloning is tweeërlei. Door het geloof van de groep te belijden verbeteren de SDO+'ers hun sociale postie in de groep. Men komt hoger. En door het geloof van de groep te belijden, stellen de RWA+'ers hun lidmaatschap van de groep veilig. Men hoort bij de club. Men staat niet langer alleen, maar heeft een machtige groep achter zich staan.

Dat maakt ook duidelijk wat bevooroordeeldheid inhoudt. Het gaat om het irrationele geloof van de groep. Wanneer men gelooft dat morgen de zon vermoedelijk weer op komt, helpt dat niet. Maar wanneer men de juiste irrationele overtuigingen debiteert, dan lijkt er niet langer twijfel mogelijk.

Dat maakt het in beginsel voor een verspieder of geheim agent relatief eenvoudig zich naar binnen te praten. Hij hoeft niet de taal perfect te beheersen. Nee, het is voldoende de juiste overtuigingen uit te dragen.

Dat leidt ertoe dat de strongman en andere leiders in de groep nooit volledig zeker van iemand kunnen zijn. Is het echt een loyaal aanhanger of een verrader? Dat maakt leven in de groep stressvol. Ieder moment kan een gerucht ertoe leiden dat een hoger geplaatst iemand besluit het zekere voor het onzekere te nemen. Niemand is zijn leven ooit volledig zeker. Zelfs de strongman moet altijd beducht zijn voor zijn adjudanten. Altijd kan het noodlot toeslaan.

 

De aartsvijand, de Antichrist 

Er is echter één soort mensen dat bij voorbaat door de mand valt. Waarvan vrijwel ieder lid van de machtige groep weet: die hoort hier niet! Double lows geloven niet! Althans niet irrationeel. Met zaken als het vermoedelijk weer opkomen van de zon hebben ze geen probleem, maar voor de rest staan ze achterdochtig tegen over alles dat niet overtuigend gebaseerd is op empirische evidentie.  

Iedere double low is daardoor een bedreiging voor de strongman en zijn volgelingen. Iemand die gelooft kun je met de nodige moeite bekeren. Maar iemand die weigert te geloven, is een voortdurende bedreiging van alles waar de groep in gelooft en voor staat. Dat maakt dat de ongelovige gezien wordt als de aartsvijand, als de Antichrist.