Discriminatie en fascisme: was de geest van Hitler en Stalin ooit weg?

 

Laatst bijgewerkt: 28/12/2022 om 3.43

 

In de NRC lees ik een column van Michel Krielaars (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/22/de-geest-van-stalin-en-hitler-is-teruggekeerd-a4152377#/krant/2022/12/23/#206).

De column is getiteld: De geest van Stalin en Hitler is teruggekeerd. Zo'n titel is natuurlijk bedoeld als korte samenvatting van de inhoud. De titel klinkt mooi, maar is het echt zo? Is het fascisme terug van weggeweest?

Dat het fascisme terug is, zal duidelijk zijn. Dat ben ik met Krielaars eens. Maar is het ooit weggeweest?

Deze blog gaat over discriminatie. De vraagstelling is: je wilt discriminatie stoppen, maar hoe zou dat dan precies moeten?

Het antwoord op die vraag is simpel en valt uiteen in twee delen. 1. Je moet discriminatie meetbaar maken. 2. Vervolgens moet je methodes zoeken die die variabele aantoonbaar reduceren zodra zo'n methode wordt toegepast.

Vergelijk het met het proefschrift van mijn vrouw en mij. Dat ging over basale schrijfvaardigheid. De titel was: Meten en maximaliseren van basale schrijfvaardigheid. Je moet het eerst meetbaar maken en dan gericht zo hoog mogelijk maken.

Voor de succesvolle aanpak van discriminatie geldt dezelfde procedure. Je moet het eerst meetbaar maken en daarna gericht proberen te verminderen.

Inmiddels zijn we heel goed in staat om de neiging tot discriminatie te meten, maar wat nog wat in de kinderschoenen staat is het minimaliseren. Het vinden van methodes om het te verlagen.

We meten geneigdheid tot discriminatie (fascisme) via bevooroordeeldheid: het instemmen met een reeks populaire vooroordelen. Maar als je dat weet, weet je ook dat fascisme nooit is weggeweest. 

In een eerdere versie van deze blogpost schreef ik:

'De mens zit al zo'n twaalf duizend jaar opgescheept met discriminatie/fascisme, voorlopig zal dat nog wel even zo blijven. Misschien verdwijnt het pas zodra de moderne mens van deze Aarde verdwenen is. Een optie die vandaag de dag niet langer ondenkbaar lijkt.'

Ik kreeg daar als commentaar op dat discriminatie gekoppeld zit aan systeem 1 denken. Dat systeem 1 zit in de mens, heeft daar altijd gezeten en valt niet weg te denken. De neiging tot discriminatie zit diep verankerd in ons.

Mijn opmerking dat discriminatie 12.000 jaar geleden ontstaan is, klopt dus niet. Maar bij jagers/verzamelaars wordt dat systeem 1 in toom gehouden door systeem 2. Omdat iedereen meehelpt met het vinden en produceren van voedsel, heeft iedereen een behoorlijk ontwikkeld systeem 2. Daardoor kan systeem 1 binnen de perken worden gehouden.

Misschien moet je het anders formuleren. Het probleem is niet dat systeem 1. Dat hebben we allemaal en we kunnen niet zonder. Het probleem is dat systeem 2 vaak niet meer goed ontwikkeld wordt. En dat begon inderdaad ongeveer 12.000 jaar geleden na de uitvinding van de landbouw.

De geest van Hitler en Stalin is dus niet het systeem 1 denken dat ons beheerst, maar het niet goed tot ontwikkeling komen van dat regulerende systeem 2.

Een oorlog doet op dat punt wonderen. Daarna ligt alles in puin en moet alles weer opgebouwd. Iedereen ontwikkelt daardoor zijn systeem 2. Maar naarmate de welvaart toeneemt, neemt ook het systeem 2 denken weer af.

Na de oorlog lijkt het daardoor alsof de geest van Hitler en Stalin weg is. Maar die afwezigheid is slechts tijdelijk. Naarmate de welvaart toeneemt, wordt ook het ongeremde systeem 1 denken weer steeds duidelijker zichtbaar. Het lijkt alsof de geest van Hitler en Stalin er weer is.

Huizinga omschreef de opkomst van de fascistische attitude in de jaren dertig van de vorige eeuw zo treffend. Hoofdstuk 7 van In de schaduwen van morgen is eraan gewijd: 'De algemeene verzwakking van het oordeel'. Het is alsof er met de oordeelsvorming iets mis gaat. Mensen krijgen problemen met oordelen. De kritische blik verdwijnt.

Mijn vader beschreef zijn NSB-kennissen zo mogelijk nog plastischer: het waren beste mensen, maar ze hadden een kronkel in de kop. Ze konden niet helder denken. Ze hadden een probleem met zindelijk denken. Ze keken niet door dingen heen.

Laten we het kind niet met het badwater weggooien. Krielaars heeft een punt: tegenwoordig is die foute geest helaas wel weer heel virulent en zichtbaar.

 

 

Zelfmoord en de olifant in de kamer (2)

 

Laatst bijgewerkt: 24/12/2022 om 10.39

 

Mijn vorige blogpost bevat een belangrijk punt. Meisjes in de VS denken vaak over zelfmoord, maar jongens in de VS doen het veel vaker.

Kennelijk zit er dus een belangrijk verschil tussen denken en doen!

Wat is zelfmoord precies?

Viktor Frankl was chef de kliniek in Wenen en kwam vervolgens als vuile, kaalgeschoren Jood aan in het concentratiekamp. Dat is een gigantische verandering.

Hij beschreef wat er onder die omstandigheden gebeurde. Sommige mensen worden 'muzelman': ze roken een laatste sigaret en werpen zich tegen het prikkeldraad waar hoogspanning op stond. Die mensen vielen niet te redden, wat je ook deed, je kon hun lot niet wijzigen. Andere mensen daarentegen gingen de strijd met de omgeving aan en probeerden te overleven.

Met andere woorden: als de wereld opeens instort en ons wereldbeeld volledig op zijn kop komt te staan, wanneer al je ideeën over de wereld opeens de prullenbak in kunnen, dan reageren we daar uiterst emotioneel op. Ons systeem 1 wordt getriggerd.

Systeem1 evalueert de nieuwe situatie uiterst negatief en als bedreigend. De oplossing van systeem 1 is: vechten of vluchten. In ieder geval wil men zo snel mogelijk weg uit de bedreigende situatie. Zelfmoord is in dat verband dus een prima oplossing.

Maar mensen hebben in beginsel ook een systeem 2 reactie. Ze hebben een rationeel systeem, dat bedoeld is om te overleven in het gevaarlijke oerwoud en daar zelfs eten te bemachtigen. Die systeem 2 reactie zegt: kalm blijven. Probeer de situatie nauwkeurig te observeren, probeer je emoties te onderdrukken. Stel duidelijk je prioriteiten. Wat is nu echt belangrijk? Waar gaat het om? Laat je niet uit je evenwicht brengen door de huidige problemen, die straks mogelijk weer weg zijn.

Met andere woorden: als we opeens in een uiterst moeilijk situatie belanden, zullen sommigen zelfmoord plegen, maar anderen niet. Het grote verschil is: hoe men denkt? Hanteert men systeem 1 of juist systeem 2?

De variabele die aangeeft vanuit welk systeem mensen denken, is bevooroordeeldheid (prejudice). Systeem 1 denkers voelen bij een populair vooroordeel dat de bewering klopt, dat wil zeggen: goed voelt. Systeem 2 denkers zien bij vooroordelen dat de feitelijke onderbouwing ontbreekt. In opinies kun je niet wonen, geloven ze. Het klinkt wel 'mooi', maar feitelijk gezien is het onzin.

Als mijn veronderstelling klopt, zou je verwachten dat jongens belangrijk vaker zelfmoord plegen dan meisjes. Jongens zijn veel sociaal dominanter dan meisjes en daardoor belangrijk bevooroordeelder. Wel, die verwachting wordt bevestigd.

De toegenomen zelfmoord onder jongeren in de VS (maar vermoedelijk ook hier) ontstaat dan dus, doordat de jeugd het systeem 2 denken niet meer leert en niet meer inoefent. 

Wat gebeurt er nu als een jongere, die het niet meer ziet zitten, zich bij de hulpverlening meldt? Die krijgt heel veel aandacht op de verkeerde momenten en wordt nog meer aangemoedigd in systeem 1 denken. De afloop is dus doorgaans fataal.

De strekking van een populair boekje uit de vorige eeuw dat ik heb, is dat een mens vooral is, wat hij denkt. Het denken bepaalt de mens. Je denken bepaalt, wie en wat je bent. In dit geval bepaalt het denken, het verschil tussen zijn en niet zijn. Wie fout denkt, kan even later dood zijn.

Is dat zielig? Is dat erg? Misschien, maar dat is hoe de natuur in elkaar zit.

 

  

Zelfmoord en de olifant in de kamer (1)

 

 

In The Economist (December 10th 2022, p. 40-41) trekt een artikel over zelfmoord onder jonge Amerikanen mijn aandacht. Zelfmoord is de op een na belangrijkste oorzaak van overlijden in de leeftijdsgroep van 10 tot 18, lees ik. Alleen ongevallen is qua aantal doden nog belangrijker.

In Engeland en Wales lag het zelfmoordcijfer in 2021 op 6.4 per 100.000 voor 15- tot 19-jarigen, in de VS lag het op 11.2. Ook internationaal gezien ligt het cijfer exceptioneel hoog.

Wat de zaak nog beangstigender maakt, is de snelle stijging. In 2007 lag het volgens de afgebeelde grafiek rond de 7 per 100.000 voor 15- tot 19-jarigen. In 14 jaar tijd is het dus bijna met 50% toegenomen.

Voor 10- tot 14-jarigen is de stijging in verhouding nog dramatischer. In 2007 lag het rond de 1, in 2021 is het ongeveer 3. In 14 jaar is het aantal verdrievoudigd.

Wat veroorzaakt die stijging? 

Op dit punt is het artikel merkwaardig optimistisch: experts hebben een redelijk begrip over hoe ze zelfmoord moeten voorkomen. Wel, als dat echt zo was, zou je verwachten dat die stijging er niet was.

Dan zijn er de gangbare verklaringen. Kinderarmoede, ouderverslaving en ouderdepressie. Alle drie zijn volgens het artikel niet duidelijk toegenomen. Armoede tijdens de jeugd is zelfs afgenomen.

Meisjes zijn in de VS veel vaker zelfmoord aan het overwegen dan jongens volgens het artikel. Maar tienerjongens hebben een ongeveer driemaal zo'n grote kans dan meisjes door zelfmoord te sterven.

Dit lijkt me een belangrijk punt. Kennelijk is het denken over zelfmoord dus iets totaal anders dan het plegen van zelfmoord!

Zelfmoord lijkt sterk afhankelijk van de omgeving waarin iemand zit, precies zoals je zou verwachten. Het artikel meldt dat gedurende de COVID-pandemie kinderen die 'abuse or neglect' hadden meegemaakt 25 keer zoveel kans hadden zichzelf te doden als hun leeftijdsgenoten die dat niet hadden meegemaakt. (Kennelijk heeft men het eerst gevraagd en later gekeken, wie er nog in leven waren.)

Landelijke streken doen het op dit punt veel slechter dan stedelijke gebieden. Het artikel vermeldt Alaska met maar liefst 42 jaarlijkse doden per 100.000 jeugdigen.

Wat is de verklaring? Het artikel denkt dat dat komt door een slechtere toegang tot zorg. Ik zou eerder denken dat het komt, door de cultuur. De landelijke gebieden in Amerika zijn Trump-country. De bevooroordeeldheid ligt daar torenhoog. Een staat als Alaska is ultra-rechts.

Wat het artikel zeer de moeite waard maakt, is de volgende constatering.

'Nine out of ten children who died by suicide had some contact with the health-care system in their final year of life.'

Het artikel concludeert daar uit:

'Doctors' offices are important, too. [...] If paediatric practices were better prepared and incentivised to address behavioural problems, this could make a huge difference ...'

Maar als je het logisch bekijkt, is het verband natuurlijk andersom. Kennelijk pakt het contact met het gezondheidssysteem vrijwel altijd volledig verkeerd uit. Daarna plegen de patiënten inderdaad zelfmoord. Kennelijk zijn hulpverleners heel effectief in het op weg helpen naar de zelf veroorzaakte dood.

Natuurlijk kun je een wolf uiteindelijk leren schapen niet dood te bijten, maar die juist te hoeden. Je moet je alleen wel afvragen, hoe lang de mens daarover gedaan heeft. Op dezelfde manier zou je hulpverleners dus zo moeten kunnen omvormen, dat ze patiënten niet langer de dood inpraten, maar juist het tegenovergestelde gaan doen. Alleen hoeveel generaties hebben we daarvoor nog nodig?

 

 

Discriminatie en door het ijs zakken (2): waarschuwingen helpen niet bij systeem 1 denkers!

 

Laatst bijgewerkt: 18/12/2022 om 21.04

 

Vier kinderen wagen zich op het nog dunne ijs van het meer. Helaas, dat loopt niet goed af.

Maar niet alle kinderen wagen zich voortdurend op dun ijs of doen andere dingen, waardoor hun overlevingskansen snel verminderen. Ik denk daarom een verband te zien met het denken. Je kunt bevooroordeeld denken en je kunt onbevooroordeeld denken. Voor je overlevingskansen in de harde natuur maakt dat een wereld van verschil.

Vandaag (13/12/2022) besteedt The Guardian opnieuw aandacht aan dit trieste voorval ( https://www.theguardian.com/uk-news/2022/dec/12/boys-dead-after-falling-into-solihull-lake-police-confirm).

De kop van het artikel luidt:

'Three boys dead after falling into icy Solihull lake, police confirm'.

Voor drie van de vier jongens is het ondertussen niet goed afgelopen. 

Waarom ging het mis? Als je een meer met dun ijs opgaat, moet je eerst een drempel over. Je moet een beslissing nemen. Die beslissing neem je via systeem 1 of via systeem 2. In dit geval zagen de jongens geen gevaar. Kennelijk gingen ze af op hun systeem 1.

Wat zijn de redenen om dat te denken?

1. Je weet van de jongens alleen dat ze nogal dom en onvoorzichtig deden in confrontatie met de harde natuur. Op basis van dat gegeven veronderstel ik dat ze kennelijk vooral via systeem 1 dachten. Het automatisch werkende emotionele systeem dat we allemaal hebben, maar dat niet echt geschikt is om te voorspellen. Daarvoor heb je systeem 2 nodig, het systeem van het rationele denken.

2. Er is nog iets dat mijn veronderstelling plausibel maakt. Moderne mensen zitten vaak veel te hoog op bevooroordeeldheid. Ze denken veel te veel via systeem 1. Ze denken te veel met hun onderbuik. Misschien kun je beter zeggen: ze denken niet. Lekker gemakkelijk, maar niet de reden waarom de evolutie ons ooit dat uitzonderlijk grote brein meegaf.

3. Een derde reden die mijn veronderstelling aannemelijk maakt, is dat het het systeem 1 denken bij de huidige jongeren helemaal de spuigaten uitloopt. Jonge mensen schijnen systematisch niet meer vertrouwd te worden gemaakt met systeem 2 denken. Dat is een kunst die volledig verloren lijkt te raken. Vroeger konden mensen dat, maar nu hebben we toch computers? Waarom zouden we dan nog zelfstandig moeten kunnen nadenken? Tja . . .

4. Een vierde reden voor mijn veronderstelling is dat de jongens met zijn allen het ijs opgingen. Ze hebben elkaar kennelijk opgejut. Doordat ze bij elkaar waren, hebben ze de risico's lager ingeschat dan dat ze anders gedaan hadden. Maar wanneer je het gezelschap van andere jongens zoekt, is de kans dat je autoritarist bent en/of sociaal dominant stukken groter. Daardoor ben je belangrijk bevooroordeelder dan gemiddeld.

5. Een vijfde reden. Het ging om jongens. Niet om meisjes. Jongens en meisjes zijn even autoritaristisch, maar op sociale dominantie scoren jongens in doorsnee belangrijk hoger. Dat betekent dat jongens door de bank genomen veel bevooroordeelder denken dan meisjes. In werkelijkheid denken ze dus niet beter en ook niet even goed, maar slechter dan meiden.

Dat zijn de redenen om te denken dat deze jongens vermoedelijk vooral via hun systeem 1 'dachten'. Nu hebben we iets meer informatie, want we hebben de informatie in dit tweede artikel. Wat levert dat op?

Wat het artikel vermeldt, zijn de leeftijden van de vier jongens:

'Three boys aged eight, 10 and 11 have died after falling through thin ice at a lake near Solihull in the West Midlands'.

Als je 8 bent, ben je geneigd je te laten leiden door oudere jongens. Maar jongens van 10 en 11 zouden bepaald niet achterlijk moeten zijn. Op die leeftijd kun je al behoorlijk goed weten, wat er in de wereld te koop is en wat wel en niet kan.

Natuurlijk is ijs op water voor kinderen fascinerend. En je kunt misschien ook nog begrijpen dat sommige kinderen dan vol branie de overkant van een slootje proberen te bereiken, zonder nat te worden. Maar het dunne ijs van een meer opgaan, is toch wel van een totaal andere orde.

Verder vermeldt het artikel ogenschijnlijk niets over de achtergronden van de jongens. Maar als je het artikel goed leest, zie je toch iets.

 

Een cultuur waarin systeem 1 denken de norm is geworden

De jongens zijn kennelijk opgegroeid in een cultuur waarin systeem 1 denken de norm is. Het artikel staat bol van de verzuchtingen, hoe vreselijk het allemaal was. Het hele artikel is doordrenkt van systeem 1 denken. 

De eerste alinea die daar op wijst, is deze:

'At a press conference at the scene on Monday afternoon, Supt Richard Harris said the affected families were “absolutely devastated”, especially because it was so close to Christmas. “We are supporting the families. We have specialist trained officers who are linking in with the families at this time to offer as much support as we can.”'

Hier spreekt een woordvoerder van de politie in die streek. Hij geeft niet alleen een oordeel over hoe diep de betrokken gezinnen geraakt zijn door de tragedie, maar hij sleurt er ook nog even kerst bij. Doordat het bijna kerst is, zijn de families extra diep getroffen. Ik denk dat ook zonder een naderende kerst het verlies van een kind vrij ingrijpend is.

Maar dat is nog niet alles. De politie levert support voor  de getroffen gezinnen. Is dat een taak van de politie? Hebben de betreffende gezinnen daar behoefte aan? Dit is kennelijk een 'wat zijn wij toch goed bezig'-verhaal.

 

Een volgende alinea waaruit ook een hoge mate van bevooroordeeldheid spreekt, is de volgende:

'St Anthony’s primary school in Kingshurst, a few minutes’ walk from the park, said it would be closed on Monday because of the incident. It asked for people to keep those affected in their prayers.'

De school sluit vanwege de gebeurtenissen een hele dag. Prachtig natuurlijk, maar in werkelijkheid schiet niemand daar veel mee op. Het zou misschien zinvoller zijn, die lestijd te besteden aan beter leren nadenken.

Maar dat is nog niet alles. De school vraagt de mensen om te bidden voor de getroffenen. Weer een actie zonder enig nuttig effect, waar men kennelijk oprecht in gelooft.

 

Ook deze alinea spreekt boekdelen:

'Throughout the day, members of the public brought cups of tea and mince pies for the large numbers of emergency services involved in the incident and its aftermath.'

De hulpdiensten zijn massaal uitgerukt en blijven bezig. Maar in werkelijkheid ging het slechts om vier jongens, waren de hulpdiensten enkele minuten na de eerste melding ter plaatse en zijn de kinderen zodra ze gevonden waren, met zwaailicht en sirene naar de ziekenhuizen vervoerd. Verder viel er dus niets meer te doen.

Ook in Nederland kun je dat gedrag waarnemen. Er vindt een ongeluk plaats, daarna blijft men uiterst actief wekenlang naar het lijk zoeken. Prachtig natuurlijk, maar op geen enkele manier nuttig om dit soort ongelukken in de toekomst te voorkomen.

Ook de volgende alinea vertelt veel:

'Andrea Ansell, 54, who lives nearby, said: “I’ve lived here 28 years and this is the first time anything like this has happened down by that lake. It’s just sadness, but the people and community have been so kind. They’ve been coming down with flowers, organising free McDonald’s deliveries. People are so kind at this really sad time.”'

Allereerst bevestigt dit, dat het niet normaal was, dat kinderen het te dunne ijs opgingen. In dat geval zou het immers al vaker zijn gebeurd. Dit ondoordachte gedrag is dus echt typerend voor de huidige generatie.

Wat zijn de reacties op de tragedie? De mensen zijn zo aardig. ze komen met bloemen en hamburgers e.d. van McDonald's. Allemaal heel lief en aardig, maar het helpt op geen enkele manier dit soort tragedies te voorkomen.

Was dit een uitzonderlijk geval? Kennelijk niet, want:

'In York on Monday morning, police said they had encountered “four lads standing on the frozen pond, trying to smash the ice with a scooter. They’ve been suitably advised to give more thought to their life choices.”

Dit soort onbezonnen acties lijkt vandaag de dag dus vrij normaal voor de huidige jeugd.

Waarschuwingen werken niet bij systeem 1 denkers!

Wat doet men aan analyse van de tragedie en aan preventie? Als je het artikel leest, bitter weinig. Men is vooral druk bezig met ach en wee roepen. Niemand schijnt op het idee te komen om de spreekwoordelijke put waarin de slachtoffers gevallen zijn, te dempen.

Waarom gingen die jongens het dunne ijs op? Dat dit soort beslissingen in het brein genomen moeten worden door systeem 2 en niet door systeem 1, zie je nergens staan. Er wordt niet echt iets gedaan aan analyse.

Hoe kan dit soort problemen in de toekomst voorkomen worden? Het enige wat je op dit punt leest, is dat ouders hun kinderen vooral moeten waarschuwen.

Maar werkt dat? Ik herinner me twee volwassen Nederlandse kanovaarders die in België omkwamen. Ze zakten in hun wildwaterkano's een rivier af, die ze niet kenden en niet verkend hadden. Langs de oever stond een bordje dat het even verderop levensgevaarlijk werd door een stuwdam. Maar of ze zagen het bordje niet of ze trokken zich er niets van aan.

Bij ons educatieve computerprogramma TAVAN gaven we HBO-studenten gericht feedback. Als ze een item fout hadden beantwoord, kregen ze daarna gewoon het juiste antwoord te zien. Even later kregen ze hetzelfde item opnieuw. De meeste studenten bleken dan nog steeds niet te weten, wat het juiste antwoord was. De aangeboden informatie over het juiste antwoord werd door velen volledig niet gelezen, althans niet verwerkt.

Om dit probleem te ondervangen, veranderden we het programma. Zodra iemand een fout antwoord gaf, kreeg hij het juiste antwoord te zien. Onmiddellijk daarna moest hij zelf het item nog een keer maken en werd op die manier gedwongen de feedback zorgvuldig te lezen en het juiste antwoord op te slaan.

Hellas, bleek dat eerst ook niet te werken. Toen we het programma zo maakten dat je als student gewoon niet verder kwam en steeds weer hetzelfde item kreeg tot je het juiste antwoord had gegeven, gaven sommige studenten 10, 12, 15, 17, 20 keer hetzelfde foute antwoord. Ze bleven dus de gegeven informatie hardnekkig niet lezen en negeren.

We konden uitvogelen welke studenten zo fanatiek de aangeboden informatie weigerden te lezen. Het waren studenten die verhoudingsgewijs goed in taal waren, met andere woorden: met een sterk ontwikkeld systeem 1.

Wat betekent dat? Bij systeem 1 denkers werken goede raadgevingen en waarschuwingen niet! Het zegt hun niets. Zij leven in een sociale wereld. In die wereld gaat het erom dat je er snel iets uit flapt, dat goed valt bij de toehoorders. 

In confrontatie met de harde natuur kan die gewoonte om wel te babbelen, maar aangeboden informatie systematisch te negeren dodelijk zijn. Soms is het echt van levensbelang om eerst te denken via systeem 2 en pas daarna te handelen of juist niet te handelen.

 

 

 

 

 

 

Discriminatie en door het ijs zakken (1)

 

Laatst bijgewerkt: 12/12/2022 om 10.26 uur

 

Een triest bericht: vier kinderen door het nog dunne ijs gezakt en in kritieke toestand naar het ziekenhuis vervoerd. Ik lees het op de site van The Guardian (https://www.theguardian.com/uk-news/2022/dec/11/solihull-people-in-critical-condition-after-being-pulled-from-lake). Het goede nieuws is dat ze door reddingswerkers uit het water zijn gehaald, het slechte nieuws is dat ze alle vier in ernstige conditie naar het ziekenhuis zijn vervoerd. Zullen ze overleven? En als ze overleven, is hun brein dan nog intact?

Deze blog gaat over discriminatie. Ogenschijnlijk heeft dat niets te maken met door het ijs zakkende kinderen. Maar schijn kan bedriegen.

 

Bevooroordeeldheid

De grote variabele die het empirische discriminatie-onderzoek tenslotte heeft opgeleverd, is bevooroordeeldheid. Het is een variabele die we al heel lang goed kunnen meten, maar waarvan men heel lang (en nu nog steeds) het belang niet goed inzag. Wat is bevooroordeeldheid (prejudice)?

Bevooroordeeldheid is het instemmen met vooroordelen. Zaken die mensen geloven, maar die niet op harde feiten berusten. Bevooroordeeldheid is ook de variabele die bepaalt, hoe we denken. Denken we van binnen naar buiten, dus vanuit ons geloof, dan scoren we hoog op bevooroordeeldheid. Psychologen zeggen dan wel, dat we vooral denken via ons systeem 1. We voelen dingen, we gaan af op ons gevoel.

In de oorlog voelden sommige mensen dat de Joden rotlui waren. Na de oorlog voelde hetzelfde soort mensen dat de nazi's rotlui waren. In werkelijkheid had je goede Joden en slechte Joden en had je goede nazi's en slechte nazi's. Die goede nazi's stopten bijvoorbeeld de Joodse gevangene Frankl stiekem een boterham toe uit hun eigen broodtrommeltje. Viktor Frankl dacht daarom dat je in iedere mogelijke groep goede en slechte mensen hebt.

Wat is het probleem met de mensen die voortdurend hun gevoel volgen? Het probleem met bevooroordeelde mensen (fanatiek gelovigen, irrationeel gelovigen, fundamentalistisch gelovigen, met mensen die woke zijn) is dat ze hun geloof een absolute waarde toekennen. Als zij het denken, is het ook zo. Ze zien geen duidelijk onderscheid tussen wat ze denken en de harde realiteit.

Misschien zeg ik het verkeerd. Ze ziens soms misschien wel dat de realiteit afwijkt van hun ideeën, maar in hun opvatting betekent dat, dat de realiteit fout is. De realiteit moet in hun optiek dan zo snel mogelijk aangepast worden, want hun ideeën zijn heilig en boven iedere twijfel verheven.

Laat ik een simpel voorbeeld geven. In onze achtertuin stond een bijna 20 meter hoge boom. Die boom stond gevaarlijk scheef. Hij helde ver over naar het oosten. Meestal hebben we in Nederland een westelijke wind, dus als het een keer stormde, kon het mis gaan. Maar als het mis zou gaan, komt de top van die boom natuurlijk 20 meter verder op de grond. In dit geval betekende dat: door ons achterraam, de woonkamer in.

Je hoefde dus geen helderziende te zijn, om te bedenken dat het op een kwade dag fout zou gaan. Maar een buurman van ons zag het totaal anders. Hij vond het een prachtige boom en het zou zonde zijn die te kappen of drastisch in te korten. Hij probeerde mij dus te overtuigen. Hij had verstand van bomen, hij wist er alles van. Echt, die boom ging niet omvallen. Ik kon gerust gaan slapen, met die boom was niets mis.

Mijn buurman gebruikte systeem 1. Hij wilde niet dat de boom ingekort zou worden, dus kon die boom niet omvallen. Zijn wens was de vader van de gedachte.

Als voormalig natuurkunde student met een voorliefde voor klassieke mechanica, was ik niet echt onder de indruk van zijn verhaal. Niet dat hij het niet overtuigend bracht. Integendeel, op dat punt kon je vermoedelijk geen betere vinden. Nee, het probleem met zijn verhaal was dat de feitelijke argumenten ontbraken. Mijn buurman leverde geen enkel feitelijk argument waarom de boom tenslotte niet zou omvallen.

Als het om 20 meter lange bomen gaat, die je woonkamer binnen kunnen vallen, kun je dus beter systeem 2 toepassen. Ons rationele denksysteem om de harde natuur te doorgronden en te voorspellen. Het heeft soms voordelen als je geleerd hebt, systeem 2 te hanteren. Anders geformuleerd: als je onbevooroordeeld kunt denken. De manier van denken waar natuurkundigen vaak zo goed in zijn.

Bevooroordeeld denken heeft veel te maken met systeem 1 denken. Het is eigenlijk een ander woord voor hetzelfde. Zijn er nog meer termen voor mensen die vaak bevooroordeeld denken? Ik noem er een paar. Fascistisch, politiek rechts, conformistisch, conventionalistisch, corrupt, traditionalistisch, fundamentalistisch.

Verder zijn autoritaristen en sociaal-dominante mensen vaak bevooroordeelde denkers. Hoewel autoritarisme en sociale dominantie niet hetzelfde zijn als bevooroordeeldheid, zijn ze daar wel sterk aan gekoppeld. Het zijn de wortels van bevooroordeeldheid. Mensen denken bevooroordeeld, omdat ze bij de groep willen horen (rechts autoritarisme) of omdat ze in de groep zo hoog mogelijk willen komen ongeacht de kosten (sociale dominantie).

Het grote probleem met onbevooroordeeld denken (systeem 2 denken, rationeel denken) is dat het moeizaam geleerd moet worden en steeds weer moet worden geoefend. Met systeem 1 denken worden we als kinderen groot, maar met een beetje pech leren we nooit goed om via systeem 2 te denken. Dat kan grote consequenties hebben.

Hoe leer je systeem 2 denken? Door te interacteren met de harde natuur. Door wiskunde sommen te maken. Door natuurkunde opgaven te maken. Door te lopen. Door te fietsen. Door te hollen. Door te vallen. Door een mes te gebruiken en te merken dat niet alles kan. Door te zeilen. Door te suppen. Door te roeien. Door te tuinieren. Door te boeren. Door groente te verbouwen. Door te knutselen. Door te puzzelen. Door te racen. Door te gamen. Door kranten te bezorgen. Door te jagen. Door te vissen. Door te zwemmen. Door alles waarbij de feedback hard is en niet door mensen wordt bepaald, of het moet via volstrekt objectieve regels zijn.

 

Door het ijs zakken

Waarom zak je als kind door het ijs? Waarom ga je bij dun ijs een meer op? Dat kan alleen als je niet goed begrijpt, dat je door het ijs kunt zakken. Dat water gevaarlijk kan zijn en dat koud water snel de dood kan veroorzaken. 

Dat kan alleen wanneer je als kind denkt, dat alles ongestraft kan. Het lijkt op de architect die dat grote viaduct bouwde en zich toen heel toevallig stevig vergistte in de sterkte-berekeningen. Het was een mooi en indrukwekkend viaduct, maar helaas. 

Moderne ouders hebben de neiging alle mogelijke gevaren voor hun kinderen op te vangen en te elimineren. Heel begrijpelijk, maar in dit geval lijkt duidelijk te zijn dat deze kinderen geen enkel idee hadden van wat wel en wat niet kon.

In de interactie met de harde natuur kan altijd iets fout gaan. Maar tegenwoordig zie je het wel erg vaak fout gaan.

Wat je in feite ziet, zijn mensen die vrijwel nooit meer met de harde natuur hoeven te interacteren en daardoor geen idee hebben over hoe hard die natuur kan zijn en hoe die werkt.

Dat denk ik, maar kan ik mijn verhaal onderbouwen? Ja, want we weten dat veel mensen veel te hoog scoren op bevooroordeeldheid en dat het bij jonge mensen vaak helemaal mis gaat.

Er is bijvoorbeeld het beroemde drie-deuren-probleem. Men heeft een opstelling verzonnen, zodat men dit probleem aan duiven kon voorleggen. Daarnaast heeft men het probleem aan eerstejaars wiskunde studenten voorgelegd.

De uitkomsten zijn veelbetekend. De duiven hadden even nodig, maar vonden dan vrijwel allemaal de beste oplossing. Voor de eerstejaars wiskunde studenten was het probleem echter te hoog gegrepen. Ze waren niet in staat tot gericht systeem 2 denken. Ze waren niet in staat hun vooroordelen opzij te zetten en puur af te gaan op hun waarnemingen.

Ik denk dus dat het door het ijs zakken van deze kinderen alleen is, wat we boven de oppervlakte zien. Ik denk, dat wie de moeite neemt om verder te zoeken, zal zien dat er met het denken van deze kinderen iets grondig mis was. Specifieker: deze kinderen hebben door hun ouders, door hun school, door hun omgeving, door de dingen die ze deden, nooit geleerd om rationeel te denken. Ze hebben nooit geleerd om logisch te denken. Ze hebben nooit geleerd een betoog net zo lang te fileren, tot er niets van overblijft. Ze hebben nooit geleerd, hoe de harde natuur werkt en hoe hard die kan zijn. Ze hebben nooit geleerd hun systeem 2 te gebruiken.

Nepnieuws is overal: een simpel voorbeeld

 

Via Google News word ik vanavond geattendeerd op de volgende titel van RTL-nieuws:

'In Eelde eerste lokale ijsdag van het jaar gemeten'.

Het bericht is hier te vinden: https://www.rtlnieuws.nl/nieuws/nederland/artikel/5352359/eerste-lokale-ijsdag-koud-eelde.

 

Het bericht meldt: 

'In het Drentse dorp Eelde bleef de temperatuur vrijdag [9/12/2022] de gehele dag onder de nul, waarmee de eerste lokale ijsdag van de winter een feit is. Het scheelde niet veel: de maximumtemperatuur was -0,2 graden, de minimumtemperatuur -6,5.'

 

 

Ik heb inmiddels enige ervaring met dit soort berichten, dus voor de aardigheid check ik het even. Dat kan op Weerstation Eelde. (Hier: http://www.weerstation-eelde.nl/main.html.) En dan kijken bij 'dag' of 'week'. Dat levert je onder andere een grafiek op van de gemeten temperatuur die dag of die week.

 

In de grafiek zie je dat het vrijdag inderdaad onder de nul graden bleef, hoewel maar net, maar dat de minimumtemperatuur boven de -4 bleef. De gerapporteerde minimumtemperatuur van -6,5 klopt dus van geen kant.

Waarom liegen over zo iets simpels als de minimumtemperatuur? De journalisten die dit soort berichtjes schrijven, willen graag kliks. Dat genereert kijken naar de omringende advertenties en dat wordt door Google weer betaald. 

Het verdienmodel is dus niet de waarheid getrouw rapporteren, maar iets schrijven dat zo veel mogelijk clicks oplevert. Een paar graden van de waargenomen minimumtemperatuur aftrekken, levert dan een stuk meer kliks op. Simpel toch?

Maar wel een principe dat verreikende consequenties heeft. Mensen rapporteren vaak niet, wat ze hebben waargenomen en meegemaakt, maar wat hun publiek graag wil horen. Dat was wat Hitler deed, een belangrijke minderheid van de Duitsers viel voor die mooie praatjes. Het uiteindelijke gevolg was een volledig verwoest Duitsland, 65 miljoen doden en de Holocaust. De ellende begint kortom met het geloof in babbelpraat. Het geloof in kroegverhalen.

 

 

 

Stephan Sanders ziet discriminatie, ik niet

 

Laatst bijgewerkt: 12/12/2022 om 1.57 uur

 

 

Het begon met het BBC-verhaal van de vermeend discriminerende hofdame, die 'charity boss' Ngozi Fulani gediscrimineerd zou hebben door haar herhaaldelijk en indringend te vragen waar ze echt vandaan kwam. De journalisten van de BBC en van Nu.nl wisten het zeker, hier was gediscrimineerd, maar de reagerende lezers van Nu.nl zagen die discriminatie niet en ik ook niet.

Ik ging zelfs nog een stap verder. De hofdame werd ontslagen na het voorval. Ik dacht daarom dat mevrouw Fulani hier degene was die iemand anders op het hakblok had gelegd. Zij was degene die iemand anders letsel had toegebracht om daar vervolgens zelf mee te scoren.

De ene groep zag wel discriminatie, de andere groep zag die niet. Ik ging nog een stap verder. Degene die discrimineerde, was degene die zichzelf opwierp als slachtoffer. Je zou dus kunnen zeggen, dat de meningen hier stevig uiteen liepen. Iedereen zag als het ware iets anders. Die blogpost staat hier: https://stopdiscriminatie.blogspot.com/2022/12/de-discriminatie-politie-ziet-een.html.

In de daarop volgende blogpost (https://stopdiscriminatie.blogspot.com/2022/12/sommige-mensen-zien-iets-wel-maar.html) ging ik in op de vraag, hoe dat mogelijk is. Hoe kan het dat de ene soort mensen iets ziet of denkt te zien, maar de andere soort niet? Of dat de andere soort zelfs iets ziet, wat de eerste soort helemaal niet zien wil.

De verklaring is simpel. De ene soort mensen hanteert een ander criterium voor waarheid dan de andere soort. De ene soort ziet dat wat de groep vindt en gelooft als waarheid. De andere groep soort op wat er gebeurd is en te zien viel. De ene soort mensen hanteert sociale waarheid, de andere soort feitelijke waarheid. De ene soort wil politiek correcte uitspraken, de andere soort wil de harde feiten. De ene soort wil 'mooie' verhalen, de andere soort kloppende verhalen.

Maar klopt die verklaring? Laten we proberen mijn verklaring te checken. In de NRC kwam ik het verhaal tegen van iemand die stellig gelooft dat de hofdame helemaal fout was. Het is de column van Stephan Sanders in de krant van 5/12/2022 (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/05/een-onhoffelijke-dame-a4150429#/krant/2022/12/05/#102). Laten we kijken naar zijn argumenten.

 

'Een onhoffelijke dame'

Ik begin met de titel. 'Een onhoffelijke dame'. Hoe weet Sanders dat? Was hij bij het gesprek aanwezig? Zelfs als je aanneemt dat hij bij het gesprek aanwezig was, wat natuurlijk niet zo was, dan is er nog iets, dat opvalt. 

Hij velt een oordeel. Ik dacht eerder een krokodil te zien, maar veroordeelde het dier niet. Sanders denkt iets te zien, maar het is vooral een waarde-oordeel, een mening. Als in: ik vind dit schilderij lelijk! Sanders rapporteert niet wat hij ziet, maar wat hij denkt, gelooft en vindt.

Een volgend punt. De titel van Sanders laat de lezer niet echt ruimte om er anders over te denken. Als lezer moet je weten: die hofdame deugde niet. Maar waarom moet ik iemand, die ik verder niet ken, veroordelen?

Dan zijn eerste zin. 

'Het snoepje van de week waar de internationale media zich op stortten; ook het gespreksonderwerp dat ik met vrienden gretig aflikte.'

De strekking is: het voorval was lekker, het was heerlijk. Ze konden er niet genoeg van krijgen. Ze waren het onderling roerend eens. Kortom, een heerlijk iets.

Veronderstel nu eens dat het echt om discriminatie ging. Is dat iets om van te genieten? Gaat Sanders verlekkerd zitten kijken naar uitgemergelde Joden die de gaskamers in worden gedreven? Als je discriminatie ziet als iets moois, ben je niet goed bij je verstand, vrees ik. Het is niet dat je slecht bent, nee, in je brein gaat iets mis.

Mijn vader zat aan de ene kant in het verzet, maar kende aan de andere kant ook een aantal NSB'ers waar hij goed mee op kon schieten. Maar hoe konden zij enthousiast zijn voor de NSB, terwijl hij en de meeste vaderlanders daar niets van moesten hebben? Hij omschreef het zo: 'Ze hebben een vreemde kronkel in de kop.' Er was met deze mensen niets mis, behalve die vreemde kronkel. Door die kronkel zagen ze sommige zaken niet meer scherp. Ze keken door bepaalde dingen niet heen. Iets dat je hem doorgaans niet kon verwijten, want hij kon akelig scherp zijn.

Terug naar Sanders. Hij schrijft:

'Onbeteugelde nieuwsgierigheid tegenover vreemden is geen teken van interesse, maar een daad van agressie.'

Opnieuw een stelling die op geen enkel feit gebaseerd is. Sanders geeft ogenschijnlijk zijn mening. Hij vindt het. Maar klopt die uitspraak wel?

Als 'foute' man heb ik op het gebied van discriminatie en agressie wel het nodige meegemaakt. Wanneer je als statisticus naar de cijfers kijkt, is het een wonder dat ik er nog ben (73 jaar oud ondertussen) en dat ik ook nog steeds prima gezond ben. Veel 'foute' mannen werden niet oud. Vaak was 40 al veel.

Ook weten we door onderzoek waarom 'foute' mannen (transgenders, transseksuelen) vaak zo snel doodgaan. Dat komt door drie oorzaken: moord, zelfmoord en hartaanval/beroerte. Bij die laatste twee is sociale stress vermoedelijk de achterliggende factor. De drie factoren zijn ongeveer even belangrijk. Iedere factor neemt ruwweg een derde van de extra sterfte onder transgenders voor zijn rekening.

Wanneer je als 'foute' man dus oud wilt worden, moet je als eerste prioriteit hebben: in leven blijven!  Je voortdurend realiseren dat je in een gevaarlijke wereld leeft en dat het morgen voorbij kan zijn. De focus moet niet liggen op je lekker voelen, maar op heel en gezond blijven. Als je verstandig bent, bedenk je vandaag waar het morgen of overmorgen mis zal gaan. In een enkel geval zag ik de rottigheid al jaren, voordat de emmer daadwerkelijk werd geleegd. De kunst is dus om de mensen, die de maatschappij denken te moeten reinigen van alles dat in hun ogen vies en voos is, steeds een stap voor te zijn.

Wat vind ik van de stelling van Sanders? Als 'foute' man heb ik nooit een enkel probleem gehad met allerhande vragen. Integendeel. Vaak werd het zelfs heel gezellig. Waarom zou ik met vragen een probleem hebben? Ik had niets te verbergen. Ik hoefde me niet te schamen. Ik zag zulke contacten dus alleen als positief.

Vaak was het precies omgekeerd. Ik wilde altijd maar wat graag weten, waarom sommige mensen zo'n moeite hadden met mijn persoon. Vaak was ik degene, die vragen ging stellen. Meestal vielen de antwoorden wat tegen, maar daar liet ik me nooit door afschrikken.

Daar is ook een reden voor. Als je oud wilt worden als 'foute' man, moet je je omgeving scherp in de gaten houden. Gesprekken leveren informatie op en contacten ook. Beiden zaken zijn dus van levensbelang. Hoe meer je weet over je omgeving, hoe beter je kunt voorspellen, wat er zal gebeuren.

Als je de uitspraak van Sanders serieus neemt, is bijna alle psychologische onderzoek fout. Want de basis van psychologie is een grote nieuwsgierigheid naar het doen en laten van andere mensen en de redenen die ze daarvoor opgeven. Maar als respondent ben je nooit verplicht te antwoorden. Moeten we dan alle psychologen ontslaan? Zijn dat allemaal discriminerende, agressieve mensen?

Ik denk dat Sanders die stelling uit zijn duim zuigt om zijn zaak te redden. Feitelijke argumenten heeft hij niet, maar omdat volgens zijn groep de hofdame natuurlijk helemaal fout is, moet hij wel iets verzinnen. Het interessante is dan, dat wat hij verzint in feite onzin is. Hij rijgt wat woorden aan elkaar zodat de oppervlakkige lezer denkt: oké. Maar als je actief leest, zie je: dit is onzin, dit is leeg gekakel.

Dan is er nog iets. Als 'foute' man heb ik dus ervaring met mensen die mij niet zagen zitten. Mensen die soms dreigden gevaarlijk te worden of ook daadwerkelijk agressief werden. Waren dat mensen die je uitgebreid onbeschaamde vragen gingen stellen? Nee, dus. Integendeel, het waren mensen die mij niet pruimden. Dat wekte bij mij interesse op. Als ik dan vragen ging stellen, liepen ze vaak rood aan. Of ze trokken wit weg. Tot een fatsoenlijk antwoord kwam het meestal niet. Maar vaak was wel duidelijk, dat ik beter weg kon gaan, omdat een geweldsexplosie nabij was.

De realiteit is dus niet dat discriminerende mensen je uitgebreid vragen gaan stellen en graag het naadje van de kous willen weten. Denk je echt, dat de nazi's die jacht maakten op Joden uitgebreid in gesprek gingen met hun slachtoffers om er achter te komen, waar ze precies vandaan kwamen?

De trieste realiteit is dat mensen die kwaad kunnen worden over een in hun ogen verkeerd woord of een foute vraag, agressieve wezens zijn, die zodra ze de kans krijgen, maar wat graag zullen helpen om 'foute' burgers op te sporen, op te jagen en in treinen af te voeren naar onbekende bestemmingen.