De persoonlijkheid van de fascist: zo'n aardige man

 

Laatst bijgewerkt: 1/1/2023 om 13.37

 

In het Dagblad van het Noorden (17/12/2022, p. 4) vind ik een stuk over de net overleden oud-NSB'er Jacob Luitjens, de 'Schrik van Roden'. Hij verklikte dorpsgenoten en hielp de Duitsers bij het opsporen van onderduikers en verzetsstrijders.

Ook in andere media zag ik soortgelijke verhalen staan. In de NRC zag ik een stuk staan dat online voor de abonnees ook beschikbaar is (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/16/jacob-luitjens-103-de-laatste-nsber-en-schrik-van-roden-overleden-a4151704).

In het NRC-artikel staat onder andere het volgende:

'Tijdens de rechtszaak betuigde hij spijt. „Ik heb er berouw over dat ik de stem van mijn geweten tot zwijgen heb gebracht en dat ik anderen pijn heb gedaan”, zei hij tijdens de slotzitting. „Ik wil nu in het reine komen met het verleden.” Op advies van de rechter werd Luitjens’ gevangenisstaf teruggebracht tot 2,5 jaar.'

Luitjens wist precies wat hij moest zeggen en hoe om de rechter zo ver te krijgen dat hij de straf terugbracht tot het absolute minimum.

Was die rechter de enige die in zijn verhaal trapte?

Het NRC-artikel eindigt met deze alinea:

'In maart 2022 keek Trouw met de toen 102-jarige Luitjens terug op de podcastserie. De van een Covid-infectie herstellende Luitjens, die met name empathische reacties had ontvangen, wees naar zijn woonkamertafel vol kaarten met beterschaps- en gelukswensen. Die reacties, zei hij, laten zien „dat een monster ook weer een normaal mens kan worden”.'

Luitjens had een hele collectie mensen zo diep weten te ontroeren, dat ze hem het beste toe wensten. Maar dat is nog niet alles. Hij weet de lezer op het einde ook nog even mee te geven, dat hij nu toch weer een normaal mens is geworden.

In zekere zin had hij natuurlijk gelijk.  Bevooroordeeldheid (fascisme) zit in vrijwel ieder van ons. Slechts een klein deel van alle mensen moet er bewust niets van hebben en weet het actief in te perken. (En maken zich daardoor bij andere mensen mateloos impopulair.)

Wat me dus in al die verhalen opvalt, is dat de schrijvers zo weinig van de man lijken te begrijpen. Zo stelt het verhaal van het Dagblad dat hij nu is, waar hij zo graag wilde zijn, namelijk bij God. Dat klinkt prachtig, maar als iemand als Luitjens dat zegt, is het misschien beter dat niet zonder meer te geloven.

Mensen stellen zich kennelijk een fascist voor als een uiterst kwalijk figuur en Luitjens voldoet in hun optiek op geen enkel punt aan dat beeld.

De werkelijkheid is vaak precies andersom. Echte fascisten zijn reuze aardige mensen, die sociaal extreem handig zijn. Maar onder die prachtige bolster een zwarte pit verbergen, omdat ze niets liever doen dan hun agressie vrij baan geven om hun mede mensen duidelijk te maken, wie de baas is.

Nu moet ik bekennen dat ik de man Luitjens nooit persoonlijk gekend heb. In beginsel kan ik er dus net zo goed naast zitten als de mensen, die hem wel ontmoet hebben en denken hem gekend te hebben.

Wat ik aan informatie over de man heb, ontleen ik aan het artikel. En aan wat we weten uit empirisch onderzoek over fascisten (over extreem bevooroordeelde mensen).

Was Luitjens inderdaad een fascist? Een extreme fascist is iemand die hoog scoort op sociale dominantie en (rechts) autoritarisme. Daardoor is de man ook extreem bevooroordeeld. Dat maakt ook dat hij achter ieder mogelijke strongman aanloopt.

Luitjens studeerde rechten, een typische alfa-studie. Je zou ook kunnen zeggen: een studie zonder harde kern. Wat trok hem zo aan in de NSB? 'Er zaten goeie kameraden bij ...' Na de oorlog bekeerde Luitjens zich en werd lid van de doopsgezinde kerk. Via Zuid-Amerika komt hij na de oorlog in Canada terecht, waar hij docent wordt aan de universiteit in Vancouver. Studenten en collega's liepen weg met hem.

Wat je dus ziet, is dat Luitjens een feilloze sociale antenne heeft. Hij weet precies wat hij moet zeggen om andere mensen voor hem in te nemen en voor zijn karretje te spannen. In Zuid-Amerika was hij naast boer ook onderwijzer. In Canada is hij een populair docent. Tijdens de oorlog wist hij het tot chef van de lokale afdeling van de Landwacht te schoppen. Hij wilde dus niet alleen Landwachter zijn, maar in die politie-organisatie ook zo hoog mogelijk komen.

Alle informatie die je vindt, wijst erop dat Luitjens een uiterst sociale man was. Hij wilde voor alles bij een belangrijke groep horen. Hij was dus (rechts) autoritaristisch. En hij was sociaal-dominant: hij wilde ten koste van alles zo hoog mogelijk in de groep komen.

Dat betekent dus, dat Luitjes mensen voortdurend vertelt, wat ze graag willen horen. Dat verklaart zijn populariteit bij collega's en docenten. Maar feiten zag de man niet, omdat hij zo autoritaristisch was. Hij was geen 'man of action', maar een volledige alfa. Zowel sociaal-dominant als autoritaristisch.

Wat de man dacht of vond, wist hij later niet eens meer, want dat is voor dat soort mensen totaal irrelevant. Feiten doen er niet toe. Alles draait om het sociale effect op dat moment. De man dacht op precies dezelfde manier als Adolf Hitler. Tot alles bereid om sociaal te scoren.

Het beangstigende is, dat hij daar dus in de praktijk ook steeds weer mee weg kwam. Kennelijk zijn de burgers in ons land (en in andere landen) volledig bereid alles te geloven, wat je ze vertelt, mits je ze eerst maar handig naar de mond praat.

Het zelfmoordprobleem: wat is leidend, feit of opinie?

 

Je zou denken dat het idee om zelfmoord te plegen meestal opkomt op het moment dat de situatie opeens volledig tegengesteld is aan je idee over hoe die zou moeten zijn. Je hebt een leuke baan, een leuke vrouw, leuke kinderen en dan opeens is alles weg en moet je vechten om te overleven.

Er zijn inderdaad aanwijzingen dat een situatie die opeens heel sterk verslechtert de kans op zelfmoord groter maakt (in een vorige blogpost over dit onderwerp zagen we dat al). Tegelijkertijd is ook bekend dat zelfmoord een soort mode kan zijn. Berichtgeving over zelfmoord kan leiden tot nieuwe zelfmoorden. De mensen die zelfmoord plegen zijn kennelijk vaak uiterst gevoelig voor wat andere mensen doen en vinden. De beroerde situatie is dus zeker niet de enige bepalende factor.

Maar laten we voor het gemak toch even uitgaan van zo'n beroerde situatie. Op dat moment staan er twee manieren van denken open. Je kunt systeem 1 volgen of systeem 2.

Wanneer je systeem 1 volgt, reageer je emotioneel op de verslechterde situatie. Je waardeert die sterk negatief. Je wilt vluchten voor die negatief geladen situatie. Eventueel wil je die bevechten, je wordt boos. De situatie moet beëindigd worden en je doet al het mogelijke die situatie te vernietigen. Met andere woorden: je gaat strijdend ten onder. De andere optie is de vlucht: zelfmoord lijkt dan een prima optie.

Wanneer je systeem 2 volgt, probeer je de situatie rationeel te analyseren. Je zit in een moeilijke situatie die allerhande negatieve emoties oproept. Door die emoties wil je je niet laten leiden. Je erkent dat de situatie verre van ideaal is, dus het is zaak nu kalm te blijven en het hoofd koel te houden. Je realiseert je dat dit een levensbedreigende situatie is, het kan gaan om je leven.

Hoe moet je dit aanpakken? De eerste stap is je prioriteiten duidelijk stellen. De eerste prioriteit is in leven blijven. Als je dood bent, houdt alles op. De tweede prioriteit is gezond blijven. Als je ziek of gehandicapt bent, lopen de kansen om te overleven snel achteruit.

De tweede stap is de situatie nauwkeurig observeren en analyseren. Hoe meer je begrijpt van de situatie, hoe beter je kansen om die te overleven.

Het verschil in benadering kun je misschien goed samenvatten als volgt. In de ene benadering vindt je de situatie volledig shit en wil je iedere optie aangrijpen om aan die situatie te ontsnappen. In de andere benadering stel je overleven als doel en wil je iedere optie aangrijpen om dat doel te realiseren.

Het grote verschil is dus dat je in het ene geval je gedrag volledig baseert op een opinie (deze situatie is volledig shit) en in het andere geval op een hard feit (ik leef nu nog, maar met wat pech straks niet meer).

In het ene geval laat je je leiden door je mening, door je gevoel. De situatie voelt shit. In het andere geval laat je je leiden door een hard feit. Ik leef nu nog, maar het kan zo afgelopen zijn.

Dit suggereert dus dat de manier waarop mensen denken doorslaggevend is. Denk je vanuit je opinies/gevoel of klamp je je vast aan de harde feiten?

Wel of niet voor zelfmoord kiezen?

 

Het idee voor zelfmoord komt meestal boven als de situatie volledig niet overeenkomt met ons idee van hoe die zou moeten zijn. Je bent het hoofd van de kliniek en dan zit je opeens vies en kaalgeschoren in een concentratiekamp met als meest waarschijnlijk vooruitzicht de dood.

In dat soort situaties kiezen sommige mensen voor zelfmoord en anderen niet. Welke factor maakt het verschil? Viktor Frankl beschreef het zo: sommige mensen worden Muzelman, anderen niet. Als iemand Muzelman werd, viel hij -- naar de ervaring en overtuiging van Frankl -- niet meer te redden.

De variabele die het grootste effect heeft op het gedrag van mensen is vrijwel zeker bevooroordeeldheid. Bevooroordeeldheid bepaalt hoe je de wereld ziet. Denk je van binnen naar buiten, of denk je van buiten naar binnen? Redeneer je vanuit je geloof of redeneer je vanuit de harde feiten? Ik verwacht dus dat bevooroordeeldheid de variabele is die het verschil maakt.

Viktor Frankl koos voor het leven. Hij definieerde het concentratiekamp als een unieke kans om menselijk gedrag onder extreme omstandigheden te bestuderen. Dat lijkt me een duidelijk voorbeeld van buiten naar binnen denken. De focus ligt niet op de eigen ideeën, maar op de omgeving.

Abel J. Herzberg zat ook in het concentratiekamp en stond ongetwijfeld voor hetzelfde probleem. Hij omarmde de uitspraak: amor fati. Omarm het lot. Heb het lot lief. De wereld is wat hij is, je moet het ermee doen. Dus niet: ik vind dit, de wereld klopt daarmee niet, de wereld is fout, dus ik moet hier weg!

Michel Krielaars schreef in zijn column van 22/12/2022 in de NRC:

'... het aangrijpendste boek dat ik lees is Het concentratiekamp in de Paradijsstraat van de jonge Oekraïense journalist Stanislav Aseyev (1989). Duizend dagen lang werd hij in de Donbas gevangen gehouden door pro-Russische separatisten.

Zelfs bij Amnesty International kunnen ze zich niet voorstellen wat voor een huiveringwekkende wreedheden Aseyev heeft meegemaakt. In de tot gevangenis omgebouwde fabriek in het centrum van Donetsk waar hij wordt opgesloten zijn verkrachtingen en elektroshocks in je anus en aan je testikels dagelijks terugkerende rituelen. In de isoleercel hangen gevangenen soms twee weken vastgeklikt aan de tralies, waarna ze dichtklappen en ‘alleen nog angst, wrok en verlangen naar hun dierbaren’ kunnen voelen. Ze mogen alleen hun cel uit met een zak over hun hoofd, zodat ze hun bewakers niet kunnen herkennen.

Soms zijn Aseyevs medegevangenen ook mannen en vrouwen die aan de kant staan van de separatisten, maar op sociale media kritiek hebben geleverd. Onder hen bevinden zich zelfs militairen, van gewone soldaten tot generaals. In arrestatiegolven zijn ze opgepakt en gestraft, zoals tijdens de Stalin-terreur. Gedesillusioneerd aanvaarden ze hun lot.

Zelf zit Aseyev gevangen omdat hij in zijn berichtgeving de Volksrepubliek Donetsk tussen aanhalingstekens heeft geplaatst en een spion zou zijn. Maar ondanks zijn veroordeling tot dertig jaar cel, blijft hij een journalist en schrijft hij over wat hij meemaakt zonder een oordeel te vellen. [. . .]

In een wereld waar de geest van zowel Hitler als Stalin heerst, overweegt Aseyev regelmatig om zelfmoord te plegen. Maar steeds weer verlegt hij zijn grenzen zodra zich een sprankje hoop voordoet. Na twee jaar van zijn straf te hebben uitgezeten, begrijpt hij ook wat de les van zijn gevangenschap is: bewust voor het leven kiezen in een omgeving waar alles voor de dood pleit.'

Ook in dit geval heb je dus weer iemand die niet oordeelt. Die niet redeneert, ik vind dit en dat, de wereld voldoet niet aan mijn verwachtingen, dus ik moet hier zo snel mogelijk weg. Integendeel, hij accepteert de wereld voor wat die is. Het is misschien niet geweldig, maar het is wel de wereld en we zullen het ermee moeten doen.

Grappig is de reactie die Krielaars daar vervolgens aan toevoegt:

'Als ik zoiets lees, hoor ik in gedachten het Bach Ensemble Amsterdam weer zingen: ‘Dona nobis pacem’, geef ons vrede. Alsjeblieft!'

Dat is precies de omgekeerde reactie. Je stelt je eigen wensen voorop. Je gaat uit van je eigen idee over hoe de wereld moet zijn. Maar als je wilt overleven in een harde wereld, moet je niet uitgaan van je eigen ideeën, maar je moet uitgaan van wat er is.

Je eerste prioriteit is in leven proberen te blijven. Niet, hoe de wereld idealiter zou moeten zijn. 

Goed nieuws of bedenkelijk?

 

Laatst bijgewerkt: 26/12/2022 om 4.11

 

In eerdere blogposts (https://stopdiscriminatie.blogspot.com/2022/12/discriminatie-en-door-het-ijs-zakken.html; https://stopdiscriminatie.blogspot.com/2022/12/discriminatie-en-door-het-ijs-zakken_13.html) besteedde ik aandacht aan vier jonge jongens die zich op het nog dunne ijs van een meer waagden. Dat avontuur liep niet goed af. Achteraf blijken alle vier het tenslotte niet te hebben gered.

Dergelijk gedrag wijst op slecht ontwikkeld systeem 2 denken. Verder viel in een volgende nieuwsitem over het ongeval op het uitgebreide ach en wee roepen. Een aanwijzing voor een cultuur waarin systeem 1 denken de norm is geworden.

 

Vandaag vond ik op Nu.nl een item dat de lezer 'goed nieuws' moet leveren (https://www.nu.nl/binnenland/6244044/goed-nieuws-silly-walk-goed-voor-je-fitheid-krabbels-huisarts-eindelijk-leesbaar.html).

Het gaat me om de alinea over een groep tieners die 30 km afdreef op sups en daarna werd gered. De alinea luidt als volgt:

'Nog meer goed nieuws uit The Guardian. Dit keer over een groepje tieners dat maar liefst 30 kilometer afdreef op paddleboards. Noodgedwongen brachten ze de nacht door op Swan Island, waar ze de volgende dag werden gered.'

Het artikel in The Guardian staat hier: https://www.theguardian.com/australia-news/2022/dec/20/teenagers-search-victorias-mornington-peninsula-rosebud-beach.

 

Wat is er precies gebeurd?

Vier tieners (twee jongens van ieder 18 en twee meiden, een van 18 en een van 19) hebben iets te vieren, want ze hebben hun afsluitend examen gehaald. Aan het begin van de avond klimmen ze met zijn vieren op twee sups op het Foreshore-strand van Rosebud. Een badplaats bij Melbourne, Australië. Bij ons begint de winter, daar begint de zomer.

Konden deze tieners suppen? Dat is niet aannemelijk. In dat geval klim je niet met vier man op twee sups. Zelfs in het uitzonderlijke geval dat een verhuurder tandem-sups in de aanbieding heeft, doe je dat normaal nog niet, omdat samen op een sup nog weer een stuk lastiger is dan alleen op een sup.

Konden deze tieners zeilen? Ook dat is niet aannemelijk, omdat je als zeiler heel goed weet wat de wind met een boot zal doen. En aan dat inzicht ontbrak het in dit geval nogal.

Op die bewuste avond stond er behoorlijk wat wind. Het artikel in de Guardian vermeldt een windsnelheid van tusssen de 20 en 30 km per uur. Dat wil zeggen: de gemiddelde windsnelheid was ongeveer 25 km/uur, maar de pieken liggen dan vaak bij meer dan 40 km/uur.

Zelf beschouw ik een windsnelheid met pieken van 30 km/uur als het maximum dat ik op een sup nog aankan, maar ik ben ondertussen een redelijk getraind en ervaren supper. 30 km/uur is ongeveer de snelheid dat de wind me even snel terug blaast, als dat ik op mijn knieën peddelend (in verband met de wind die je vangt) vooruit kom. Zodra de wind meer over de sup te zeggen heeft, dan degene die peddelt, wordt het eng, want dan ben je een speelbal van de wind.

Wanneer je dus met zijn tweeën op een sup klimt en niet echt heel goed kunt peddelen, is het uitgesloten dat je bij een aflandige wind van gemiddeld 25 km/uur nog terug komt naar de wal. En inderdaad, de wind was die avond daar aflandig (Zuid-Oost).

De tieners klommen dus vrolijk steeds met zijn tweeën op een sup, staken van wal en konden daarna niet meer terug. Tegen de tijd dat ze dat door kregen, waren ze vermoedelijk al een heel eind van het strand. Door de vallende duisternis waren ze ook niet meer goed zichtbaar.

In zekere zin hadden ze nog geluk. Toen ze niet terugkwamen, sloeg iemand alarm. Boten en helicopters rukten uit om te zoeken.

In theorie lijkt het vinden van twee sups die door de wind worden voort gejaagd, niet zo moeilijk. Maar in de praktijk is de exacte windrichting over een langere periode nooit precies bekend. Dat maakt het gebied dat je moet afzoeken al snel akelig groot.

Moderne zwemvesten hebben vaak een sterk flitslicht, dat automatisch gaat werken zodra je in het water valt. Maar deze vier jongelui hadden afgaande op het artikel geen zwemvesten en ook geen ander licht waarmee ze in het donker de aandacht konden trekken.

Rond twee uur 's nachts spoelen de tieners aan op Swan Island. De ene helft van dat eiland is militair gebied, de andere kant wordt in beslag genomen door een golfclub. 

Volgens Google Maps hebben ze op dat moment een afstand van minder dan 22 km afgelegd. Als ze een 7 uur in het water gelegen hebben met hun sups, levert dat een snelheid op van ruim 3 km/uur. Bij een stevige wind voor een sup die voor de wind weg loopt, erg langzaam. Kennelijk zaten de tieners op hun sups om niet in het water te vallen en lagen de sups diep doordat ze er met twee man opzaten.

Hebben ze geluk gehad? Als je de kaart bekijkt, zie je, dat als de wind iets meer naar het noorden had gewaaid, ze pas na 50 km waren aangespoeld. Een afstand die ze door kou en uitputting mogelijk niet gehaald hadden. Als de wind iets meer naar het zuiden had gewaaid, waren ze misschien de baai uitgejaagd, de wijde oceaan op.

Wat me in het artikel van Nu.nl en The Guardian ook opviel, was dat de vermelde afstand niet klopt. Van de ruim 20 km heeft men gemakshalve 30 km gemaakt. Dat klinkt mooier.

Er zijn meer merkwaardigheden in de berichtgeving. De tiener heeft het volgens de tekst over een 'wonder'. The Guardian maakt er in de kop 'droom' van. Dat de tieners veel geluk hebben gehad, zal duidelijk zijn. Dus, als je dan tenslotte de vaste wal weer bereikt, voelt dat als een wonder. Maar was het bereiken van de vaste wal een 'droom'?

Het lijkt me eerder dat deze tieners in een soort droom op de sups zijn geklommen en daarna ontdekten dat de harde werkelijkheid weinig respect voor hun mooie droom had. De term 'droom' lijkt me eerder een omdraaiing van de werkelijke situatie. Iets dat bevooroordeelde mensen (journalisten zijn dat nogal eens) graag doen.

 

Wat hebben we nu?

Mijn vraag was: is dit goed nieuws of toch wel wat bedenkelijk? We hebben vier jong volwassenen die net hun afsluitend schoolexamen hebben gehaald. Ze zouden dus niet bepaald achterlijk moeten zijn.

Die vier jong volwassenen klimmen tegen het vallen van de avond met zijn vieren op twee sups, terwijl het stevig waait en de wind aflandig is. Gezien hun gedrag moet je aannemen dat geen van de vier kon suppen, kon zeilen of op andere wijze enig verstand had van bootjes.

Over de verschillende veiligheidsmaatregelen die je behoort te nemen, voordat je op een sup klimt, zullen we het hier verder maar niet hebben. Maar wie een aantal belangrijke punten wil lezen, kan hier kijken: https://supboardermag.com/supsafe/.

Het online Supboarder Magazine voert die veiligheidscampagne niet zo maar, mag je aannemen. Ook in de UK gaat het regelmatig fout. Mensen zien suppen als lol hebben, maar water geeft niet alleen lol, het neemt ook levens.

Als je er over nadenkt, is het allemaal uiterst bedenkelijk. Hier heb je vier jong volwassenen, die kennelijk in de veronderstelling leven dat de harde natuur hen zal behandelen zoals volwassenen dat altijd gedaan hebben. Als ze gingen krijsen of huilen, werden ze daarna wel gered en vertroeteld met lieve woordjes.

Overdrijf ik? Je hebt een volwassen kind dat zich gedraagt als een idioot. Wat zegt de vader vervolgens? Hij is heel erg blij, heel erg gelukkig. Want zijn kind is er nog. Zeker, maar zijn volwassen zoon heeft kennelijk nog nooit geleerd om zelf na te denken. Als je op deze leeftijd nog steeds niet in staat bent tot zelfstandig denken, is dat niet iets om blij over te zijn, maar iets om je als ouder grote zorgen over te maken.

 

Wat is de geest van Hitler en Stalin precies?

 

In mijn vorige blogpost beweerde ik dat de geest van Hitler en Stalin nooit weg geweest is. Die geest was er altijd al.

Maar wat bedoel ik dan precies met die geest? De geest van Hitler en Stalin (fascisme, de geneigdheid te discrimineren) kunnen we al heel lang meten, namelijk als bevooroordeeldheid. Het instemmen met vooroordelen. Populaire uitspraken die gebaseerd zijn op gevoel in plaats van op feiten.

Hoe wel we dat al heel lang kunnen (sinds de jaren dertig van de vorige eeuw), realiseerden we ons nooit en nu vaak nog niet, het belang van die maat. Je kunt iets, maar je hebt zelf niet door, wat je precies aan het doen bent. Je snapt het belang niet.

Maar wat is bevooroordeeldheid precies? Wat maakt bevooroordeeldheid zo bijzonder? 

Ons denken wordt bepaald door twee totaal verschillende factoren. De factor die allereerst van groot belang is, is onze sociale omgeving. Normaal praten we tegen andere mensen. We kiezen onze woorden dus zo dat de mensen in onze omgeving die zo 'mooi' mogelijk vinden. We gebruiken woorden om van andere mensen te krijgen wat we graag willen hebben. Zaken als: aandacht, erkenning, geld, liefde, voedsel, drinken.

Een tweede factor die van invloed kan zijn op ons denken, is de harde werkelijkheid. Wie in een gevaarlijk oerwoud zit zonder eten, moet zijn brein op topsnelheid laten werken. Dat brein gebruik je dan om gevaren aan te zien komen en uit de weg te gaan. En je gebruikt dat brein om aan eten en drinken te komen.

Bevooroordeeldheid meet, hoe we denken. Laten we ons denken bepalen door onze sociale omgeving? We stemmen in met de uitspraken die onze sociale omgeving graag hoort. Of laten we ons denken bepalen door de harde feiten?  Dus in de trant van: dit klinkt wel leuk, maar het klopt helaas van geen kant.

Er is een simpele onderbouwing waarom bevooroordeeldheid de maat voor fascisme is. Hitler koos (volgens Mein Kampf) de slogans voor zijn toespraken zo, dat ze een maximaal effect sorteerden op zijn toehoorders. Zijn criterium voor succes was het percentage van het publiek dat zich na afloop opgaf als nieuw lid van de NSDAP. Hij maakte zich dus niet druk over feitelijke juistheid. Het enige criterium was bijval van de groep.

Discriminatie en fascisme: was de geest van Hitler en Stalin ooit weg?

 

Laatst bijgewerkt: 28/12/2022 om 3.43

 

In de NRC lees ik een column van Michel Krielaars (https://www.nrc.nl/nieuws/2022/12/22/de-geest-van-stalin-en-hitler-is-teruggekeerd-a4152377#/krant/2022/12/23/#206).

De column is getiteld: De geest van Stalin en Hitler is teruggekeerd. Zo'n titel is natuurlijk bedoeld als korte samenvatting van de inhoud. De titel klinkt mooi, maar is het echt zo? Is het fascisme terug van weggeweest?

Dat het fascisme terug is, zal duidelijk zijn. Dat ben ik met Krielaars eens. Maar is het ooit weggeweest?

Deze blog gaat over discriminatie. De vraagstelling is: je wilt discriminatie stoppen, maar hoe zou dat dan precies moeten?

Het antwoord op die vraag is simpel en valt uiteen in twee delen. 1. Je moet discriminatie meetbaar maken. 2. Vervolgens moet je methodes zoeken die die variabele aantoonbaar reduceren zodra zo'n methode wordt toegepast.

Vergelijk het met het proefschrift van mijn vrouw en mij. Dat ging over basale schrijfvaardigheid. De titel was: Meten en maximaliseren van basale schrijfvaardigheid. Je moet het eerst meetbaar maken en dan gericht zo hoog mogelijk maken.

Voor de succesvolle aanpak van discriminatie geldt dezelfde procedure. Je moet het eerst meetbaar maken en daarna gericht proberen te verminderen.

Inmiddels zijn we heel goed in staat om de neiging tot discriminatie te meten, maar wat nog wat in de kinderschoenen staat is het minimaliseren. Het vinden van methodes om het te verlagen.

We meten geneigdheid tot discriminatie (fascisme) via bevooroordeeldheid: het instemmen met een reeks populaire vooroordelen. Maar als je dat weet, weet je ook dat fascisme nooit is weggeweest. 

In een eerdere versie van deze blogpost schreef ik:

'De mens zit al zo'n twaalf duizend jaar opgescheept met discriminatie/fascisme, voorlopig zal dat nog wel even zo blijven. Misschien verdwijnt het pas zodra de moderne mens van deze Aarde verdwenen is. Een optie die vandaag de dag niet langer ondenkbaar lijkt.'

Ik kreeg daar als commentaar op dat discriminatie gekoppeld zit aan systeem 1 denken. Dat systeem 1 zit in de mens, heeft daar altijd gezeten en valt niet weg te denken. De neiging tot discriminatie zit diep verankerd in ons.

Mijn opmerking dat discriminatie 12.000 jaar geleden ontstaan is, klopt dus niet. Maar bij jagers/verzamelaars wordt dat systeem 1 in toom gehouden door systeem 2. Omdat iedereen meehelpt met het vinden en produceren van voedsel, heeft iedereen een behoorlijk ontwikkeld systeem 2. Daardoor kan systeem 1 binnen de perken worden gehouden.

Misschien moet je het anders formuleren. Het probleem is niet dat systeem 1. Dat hebben we allemaal en we kunnen niet zonder. Het probleem is dat systeem 2 vaak niet meer goed ontwikkeld wordt. En dat begon inderdaad ongeveer 12.000 jaar geleden na de uitvinding van de landbouw.

De geest van Hitler en Stalin is dus niet het systeem 1 denken dat ons beheerst, maar het niet goed tot ontwikkeling komen van dat regulerende systeem 2.

Een oorlog doet op dat punt wonderen. Daarna ligt alles in puin en moet alles weer opgebouwd. Iedereen ontwikkelt daardoor zijn systeem 2. Maar naarmate de welvaart toeneemt, neemt ook het systeem 2 denken weer af.

Na de oorlog lijkt het daardoor alsof de geest van Hitler en Stalin weg is. Maar die afwezigheid is slechts tijdelijk. Naarmate de welvaart toeneemt, wordt ook het ongeremde systeem 1 denken weer steeds duidelijker zichtbaar. Het lijkt alsof de geest van Hitler en Stalin er weer is.

Huizinga omschreef de opkomst van de fascistische attitude in de jaren dertig van de vorige eeuw zo treffend. Hoofdstuk 7 van In de schaduwen van morgen is eraan gewijd: 'De algemeene verzwakking van het oordeel'. Het is alsof er met de oordeelsvorming iets mis gaat. Mensen krijgen problemen met oordelen. De kritische blik verdwijnt.

Mijn vader beschreef zijn NSB-kennissen zo mogelijk nog plastischer: het waren beste mensen, maar ze hadden een kronkel in de kop. Ze konden niet helder denken. Ze hadden een probleem met zindelijk denken. Ze keken niet door dingen heen.

Laten we het kind niet met het badwater weggooien. Krielaars heeft een punt: tegenwoordig is die foute geest helaas wel weer heel virulent en zichtbaar.

 

 

Zelfmoord en de olifant in de kamer (2)

 

Laatst bijgewerkt: 24/12/2022 om 10.39

 

Mijn vorige blogpost bevat een belangrijk punt. Meisjes in de VS denken vaak over zelfmoord, maar jongens in de VS doen het veel vaker.

Kennelijk zit er dus een belangrijk verschil tussen denken en doen!

Wat is zelfmoord precies?

Viktor Frankl was chef de kliniek in Wenen en kwam vervolgens als vuile, kaalgeschoren Jood aan in het concentratiekamp. Dat is een gigantische verandering.

Hij beschreef wat er onder die omstandigheden gebeurde. Sommige mensen worden 'muzelman': ze roken een laatste sigaret en werpen zich tegen het prikkeldraad waar hoogspanning op stond. Die mensen vielen niet te redden, wat je ook deed, je kon hun lot niet wijzigen. Andere mensen daarentegen gingen de strijd met de omgeving aan en probeerden te overleven.

Met andere woorden: als de wereld opeens instort en ons wereldbeeld volledig op zijn kop komt te staan, wanneer al je ideeën over de wereld opeens de prullenbak in kunnen, dan reageren we daar uiterst emotioneel op. Ons systeem 1 wordt getriggerd.

Systeem1 evalueert de nieuwe situatie uiterst negatief en als bedreigend. De oplossing van systeem 1 is: vechten of vluchten. In ieder geval wil men zo snel mogelijk weg uit de bedreigende situatie. Zelfmoord is in dat verband dus een prima oplossing.

Maar mensen hebben in beginsel ook een systeem 2 reactie. Ze hebben een rationeel systeem, dat bedoeld is om te overleven in het gevaarlijke oerwoud en daar zelfs eten te bemachtigen. Die systeem 2 reactie zegt: kalm blijven. Probeer de situatie nauwkeurig te observeren, probeer je emoties te onderdrukken. Stel duidelijk je prioriteiten. Wat is nu echt belangrijk? Waar gaat het om? Laat je niet uit je evenwicht brengen door de huidige problemen, die straks mogelijk weer weg zijn.

Met andere woorden: als we opeens in een uiterst moeilijk situatie belanden, zullen sommigen zelfmoord plegen, maar anderen niet. Het grote verschil is: hoe men denkt? Hanteert men systeem 1 of juist systeem 2?

De variabele die aangeeft vanuit welk systeem mensen denken, is bevooroordeeldheid (prejudice). Systeem 1 denkers voelen bij een populair vooroordeel dat de bewering klopt, dat wil zeggen: goed voelt. Systeem 2 denkers zien bij vooroordelen dat de feitelijke onderbouwing ontbreekt. In opinies kun je niet wonen, geloven ze. Het klinkt wel 'mooi', maar feitelijk gezien is het onzin.

Als mijn veronderstelling klopt, zou je verwachten dat jongens belangrijk vaker zelfmoord plegen dan meisjes. Jongens zijn veel sociaal dominanter dan meisjes en daardoor belangrijk bevooroordeelder. Wel, die verwachting wordt bevestigd.

De toegenomen zelfmoord onder jongeren in de VS (maar vermoedelijk ook hier) ontstaat dan dus, doordat de jeugd het systeem 2 denken niet meer leert en niet meer inoefent. 

Wat gebeurt er nu als een jongere, die het niet meer ziet zitten, zich bij de hulpverlening meldt? Die krijgt heel veel aandacht op de verkeerde momenten en wordt nog meer aangemoedigd in systeem 1 denken. De afloop is dus doorgaans fataal.

De strekking van een populair boekje uit de vorige eeuw dat ik heb, is dat een mens vooral is, wat hij denkt. Het denken bepaalt de mens. Je denken bepaalt, wie en wat je bent. In dit geval bepaalt het denken, het verschil tussen zijn en niet zijn. Wie fout denkt, kan even later dood zijn.

Is dat zielig? Is dat erg? Misschien, maar dat is hoe de natuur in elkaar zit.