Discriminatie is een geloofskwestie, maar niet iedere gelovige discrimineert

 

In een voorgaande blogpost stelde ik dat discriminatie een geloofskwestie is.

Wat we (tot nu toe) uit onderzoek weten, is dat bevooroordeeldheid de variabele is, die het best enthousiasme voor de (aspirant) strongman voorspelt. Dat resultaat werd gevonden en bevestigd door het laatst gepubliceerde onderzoek van Bob Altemeyer, maar dat resultaat werd al eerder verondesteld en verwacht. En het wordt bevestigd door mijn heranalyse van de Authoritarian Personality, die vond dat de auteurs daarvan drie keer dezelfde factor hadden gemeten met hun drie verschillende operationalisaties voor 'fascisme' (enthousiasme voor de strongman).

Maar wat is 'bevooroordeeldheid' precies? Als je die term opvat als het instemmen en voor waar aannemen van de vooroordelen van de machtige groep, lijkt alles helemaal te kloppen.

Uitgaande van het volledig empirisch gefundeerde soortenmodel bestaan er in beginsel vier verschillende soorten mensen. Drie van die vier soorten gaan klitten en vormen samen een machtige groep onder leiding van een strongman/dictator/koning/keizer. Het verdienmodel van die machtige groep is gebaseerd op uitbuiting en onderdrukking van de mensen die buiten de machtige groep vallen. In het soortenmodel de eerste soort (de double lows) die daarmee in feite de basis (de voedselbodem) vormen voor de machtige groep. Als de basis verdwijnt, valt de machtige groep om.

Wat bindt de drie soorten die de machtige groep vormen? Wat hebben deze drie soorten gemeenschappelijk? Dat is hun bevooroordeeldheid. Dat is hun geloof in het evangelie van de machtige groep. Dat evangelie wordt primair gedicteerd door de strongman. Dat evangelie bepaalt het denken in de machtige groep. Dat evangelie is de leidraad van de machtige groep.

De strongman is bij het formuleren van zijn evangelie niet vrij. Hij heeft voor alles zijn volgelingen/gelovigen nodig. Het evangelie wordt dus zo gekozen, dat het zijn volgelingen maximaal aanspreekt. De vooroordelen en de angsten en wensen van de volgelingen bepalen  dus via de strongman voor een groot deel de 'inhoud' van het evangelie.

Bij de term 'inhoud' moet je niet denken aan betekenis zoals double lows die vaak hanteren. Het gaat normaal niet om objectief vaststelbare feiten. Het gaat om emotioneel geladen woorden die aan personen en groepen worden gekoppeld. En aan gebruiken. Dit is goed, dat is slecht.

Van de drie soorten mensen die de machtige groep vormen, zijn twee soorten RWA+ (rechts autoritaristisch). Dat betekent dat ze slecht zijn in logisch denken, waarheden vooral als slogans in hun hoofd opslaan en zich niet afvragen of al die opgeslagen slogan onderling wel met elkaar kloppen. Ze kunnen dus heel goed twee volmaakt tegenovergestelde beweringen tegelijkertijd als waar zien en geloven.

De derde soort die tot de machtige groep behoort, zijn de 'men of action' (RWA-, SDO+). Ze zijn dus niet rechts autoritaristisch, maar wel sociaal dominant (SDO+). Dat laatste maakt dat ze vlot vooroordelen omarmen, hoewel ze ook in staat zijn tot logisch en feitelijk denken.

De gemeenschappelijk vooroordelen vormen dus als het ware de gemeenschappelijke taal die alle leden van de machtige groep delen en geloven.

Nu doet zich een probleem voor. Niet alle gelovigen discrimineren! Je kunt ook geloven in uitspraken en zaken, terwijl je toch neits moet hebben van vooroordelen en discriminatie. Neem iemand als Jezus. Wat we uit de Bijbel weten, is dat Jezus weinig op had met discriminatie en geweld en het onderdrukken van mensen, die buiten de groep vielen.

Je kunt ook verder teruggaan in de Bijbel. De Tien Geboden van Mozes zijn overwegend heel fatsoenlijke en normale geboden, hoe je je idealiter behoort te gedragen.

En verder geloven double lows natuurlijk ook van alles en nog wat. Voor harde natuurwetten zullen ze behoorlijk ontzag hebben. Denk aan: 'morgen gaat vermoedelijk de zon weer op'. Een dergelijk geloof vormt geen verdienmodel waarbij andere mensen gedupeerd of uitgezogen worden.

Kennelijk is 'geloof' dus wat te ruim gesteld. Het geloof van de machtige groep gaat om populaire vooroordelen. Uitspraken in de trant van: wij zijn uitverkoren en de rest behoort onze slaaf te zijn. Of als je samen hongerig een kamer binnenkomt waar een cake ligt: 'Die cake is van mij!

Het gaat dus om irrationeel geloof. Je vindt dat de buurman je nog duizend euro schuldig is, hoewel hij nooit een cent van je gekregen heeft.

 

' 

 

Rechtse geleerdheid: de Claremonsters

 

Via een mail van de Economist word ik geattendeerd op een artikel gedateerd 5/2/2026 met de titel:

Meet the brains who explain Trumpism.

De ondertitel is:

The Californian think-tank that applies intellectual gloss to MAGA.

Het verklaren van Trumpisme is natuurlijk iets, dat ik graag wil. Dus als er grote geesten zijn, die dat kunnen verklaren, zijn die meer dan welkom. Ik moest het artikel dus wel lezen.

Ik liet daardoor na de ondertitel goed te lezen. Als je dat wel doet, voel je al enige nattigheid. Deze grote geesten verlenen met hun denk-tank en hun geschrijf en gepraat (vaak meer gepraat dan geschrijf) intellectuele glans aan de MAGA-beweging.

Het doet me denken aan een boek waarvan ik op dit moment de titel niet helder kan krijgen. Het handelde over de officieren van de eerste moord-commando's. In het begin van de Holocaust waren het speciale groepen militairen die belast waren met het opsporen en vermoorden van Joden. Wie waren de mensen die daar aan meededen? Het waren ogenschijnlijk heel normale mensen, maar iets viel me. Ze hadden heel vaak een alfa-instelling. Een alfabaan, een alfavak, een alfa-opleiding.

Terug naar de huidige grote geesten. Ontmoet de Claremonsters, de mensen van het Claremont Institute (hier: https://www.claremont.org/), de rechtse denktank die Trump ziet als de grote leider en grote vernieuwer. Wie de moeite neemt de website van het instituut te bezoeken, zal zien dat dat op geen enkele manier overdreven gesteld is.

Wat valt op aan deze grote geesten? Empirische wetenschappers proberen iets te verklaren vanuit de oorzaken. Als je A laat botsen op B, dan vliegt B daarna weg. Je probeert te begrijpen, waarom B opeens zo 'vreemd' doet. Maar de Claremonsters hebben een andere opvatting over wetenschap. Zij leggen uit. Zij maken duidelijk hoe zij de wereld zien en welke kant volgens hen de wereld op moet. Ze doen niet aan het tijdrovende onderzoek waar empirische wetenschappers hun levens mee vergooien. Zij hebben zaken op het oog, die belangrijk meer opleveren. Althans op individueel niveau. Hun ambitie is een mooie functie in het overheidsapparaat van Donald Trump. Dat betaalt heel wat beter en geeft heel veel meer macht. En inderdaad, volgens het artikel in de Economist kun je ze daar in grote aantallen vinden.

Ook de website van het instituut spreekt duidelijke taal. Men promoot opinies. Dat waar Trump ook zo bedreven in is. Ook het tijdschrift van de Claremonsters, de Claremont_Review_of_Books (https://en.wikipedia.org/wiki/Claremont_Review_of_Books) lijkt vooral opiniërend te zijn. Volgens Wikipedia had het in 2017 al 14.000 abonnees. Een aantal dat je bij empirisch gerichte bladen niet snel zult tegenkomen.

De basis van discriminatie is het gezamenlijke geloof van de machtige groep. Het kenmerk van de machtige groep is dat alle leden het gezamenlijke geloof, de gezamenlijke vooroordelen, belijden. Sommigen omdat ze het echt geloven (de gewone of ware gelovigen). Sommigen omdat ze zeggen, dat ze het geloven, om hogerop te komen. En tenslotte de ergsten van het stel: de mensen die het oprecht geloven en tegelijkertijd ook nog een brandend verlangen hebben de top te bereiken.

Maar wat heb je dan nodig als 'wetenschappers'? Wat heb je dan nodig als vlag op de strontpraam? Dat zijn niet de saaie feitenmannetjes die alles tot achter de komma verantwoord willen zien. Wat je nodig hebt, zijn mensen die het evangelie prediken en kunnen uitdragen. En dat lijkt precies te zijn wat de Claremonsters kunnen en doen. 

 

 

 

 

 

 

 

Discriminatie is een geloofskwestie

 

Als mensen door interactie met een AI-programma als Chat-GPT 'dingen' gaan geloven die geen band met de realiteit hebben, dan verklaart dat misschien ook het discriminatie-probleem. Immers het probleem dat we in het empirische discriminatie-onderzoek proberen op te lossen, is de vraag: waarom geloven de mensen de lariekoek van de strongman en worden ze daardoor zo enthousiast, dat ze die op het schild hijsen (dictator maken)?

In wezen gaat het om de vraag, waarom je een suspect figuur, dat grossiert in vooroordelen, gelooft. 

Het onderzoek dat we tot nu toe hebben, levert drie variabelen die op dit punt goed voorspellen.

1. Bevooroordeeldheid (prejudice, het omarmen van populaire vooroordelen);

2. Rechts autoritarisme (RWA, right wing authoritarianism, dolgraag lid van de machtige groep willen zijn);

3. Sociale dominantie oriëntatie (SDO, ten koste van alles een hoge positie in de machtige groep willen bereiken).

RWA en SDO voorspellen ieder een ander deel van de totale bevooroordeeldheid. Met andere woorden: ze zijn duidelijk gecorreleerd met bevooroordeeldheid, maar niet of amper onderling. Je kunt zeggen: bevooroordeeldheid heeft twee verschillende wortels, die samen meer dan de helft van alle bevooroordeeldheid voorspellen.

Tegenover het onkritische meelullen met de strongman en de groep staat het feitelijke denken. Uitspraken toetsen aan de harde realiteit. Je niet van de kook laten brengen door sociaal gelul.

Het probleem met 'fascisten' wordt dan duidelijker. Ze lullen wel mee met de strongman en de groep, maar hebben vaak geen idee, hoe ze de juistheid van een uitspraak moeten vaststellen. Sterker nog: daar zijn ze vaak ook helemaal niet voor gemotiveerd.

De vermoedelijke uitzondering op deze regel zijn natuurlijk de 'men of action'. Mensen die laag scoren op RWA, maar hoog op SDO. Ze geloven niet in allerhande onzin, maar willen wel ten koste van wat dan ook, belangrijk worden. Ze spelen het sociale spel dus mee. Ze kwaken de vooroordelen enthousiast na, terwijl ze ondertussen weten, dat die feitelijk gezien niet kloppen.

Onderzoekers hebben het over bevooroordeeldheid. Negatieve attitudes ten opzichte van andere groepen. Maar je kunt ook zeggen: geloof. Men gelooft dat men zelf en de (leden van de) eigen groep goed zijn, maar alle andere groepen shit.

 

 

 

 

 

 

De betekenis van door AI geïnduceerde psychoses

 

Laatst bijgewerkt: 12/2/2026 om 11.46 

 

Sinds kort lijkt duidelijk te zijn dat er door AI geïnduceerde psychoses bestaan. Mensen chatten urenlang, soms dagenlang, soms wekenlang, met een programma als Chat-GPT. Zo'n programma wordt getraind om op door mensen gegenereerde teksten een antwoord te geven, dat mensen zien als goed en juist. In de praktijk betekent dat, dat zo'n programma positief reageert als je met allerhande onzin aan komt zetten.

Het schijnt dat normaal functionerende mensen door de dagenlange conversaties met Chat-GPT hun baan kwijt raakten, hun vrouw en tenslotte door de wildernis gingen dolen op zoek naar hun innerlijke zelf. Dat soort dingen.

Zelf heb ik ooit Chat-GPT een soort testvraag voorgelegd over discriminatie. Een onderwerp waarover ik wel iets dacht af te weten. Wat kreeg ik terug? Ongeveer alle mogelijke populaire vooroordelen op dat gebied. De juiste, maar ook de onjuiste en onzinnige. Terwijl Chat-GPT op de punten, waar het echt om ging, het liet afweten.

Wat betekent het dat AI psychoses kan veroorzaken? Allereerst het begrip 'psychose'. Dat staat voor waan. Je gelooft iets stellig, maar wat je gelooft, is er niet, is onwaar, is onzin.

Als je psychose op die manier definieert, lijdt dus vermoedelijk de overgrote meerderheid van alle mensen aan psychoses. Men gelooft zaken, die niet gebaseerd zijn op feiten en waarneembare zaken.

Waar komen die vreemde overtuigingen vandaan? Volgens veel psychiaters ging er ergens in het hoofd iets mis, en dat is natuurlijk zo, maar verklaart verder weinig. Een bijkomend probleem is dat psychiaters zelf ook vaak in zaken geloven, die niet feitelijk verankerd zijn. De ene psychoticus behandelt dan de andere.

Maar dankzij AI lijken we nu duidelijk bewijs te hebben. De waandenkbeelden ontstaan -- er vanuit gaande dat door AI geïnduceerde psychoses echt voorkomen -- door de interactie met 'iemand' die de waandenkbeelden bevestigt, aanmoedigt en mogelijk aanreikt.

Die iemand kan een persoon zijn, meerdere personen, een machine, maar eventueel ook de persoon zelf. Je kunt je voorstellen dat iemand die volledig opgaat in de eigen gedachtenwereld zelf gedachten genereert, die bevestigend inwerken op de eerdere gedachten. Een mens kan zichzelf overtuigen van de grootst mogelijke onzin, als de situatie daar naar is en dat voordeel oplevert.

Neem als voorbeeld de gedachte dat je nog een aanzienlijk bedrag van je buurman krijgt. Die gedachte is onwaar, maar het is een verleidelijke gedachte. Hoe langer je erover nadenkt, hoe waarschijnlijker en normaler de gedachte wordt en hoe meer de gedachte, dat het onzin is, op de achtergrond raakt.

Iemand die zogenaamd opdrachten kreeg van een innerlijke stem, kan die opdrachten zelf bedacht en gegenereerd hebben, zonder zich dat bewust te (willen) zijn. Die bewuste gedachte is niet aantrekkelijk en wordt daardoor al snel niet gegenereerd.

AI-gegenereerde psychoses laten zien dat mensen door sociale reacties (van andere mensen, van AI en van zichzelf) wanen kunnen ontwikkelen en die kunnen gaan geloven.

 

Verder maken door AI gegenereerde psychoses een tweede punt duidelijk. Als je door de reactie van anderen onzin gaat geloven, zegt dat ook iets over je manier van denken. Je hebt dan kennelijk geen idee wat een uitspraak waar of onwaar maakt. Je kakelt maar wat, en het gekakel dat sociaal scoort, zie je tenslotte als waar.

Dat betekent dat veel mensen geen idee hebben van wat serieus denken (systeem 2 denken) precies inhoudt. Korter geformuleerd: ze kunnen niet serieus denken.

Met serieus denken bedoel ik dat je iets probeert te begrijpen, dus: iets probeert te voorspellen. De vraag is vervolgens of die voorspelling klopt. Wat je voorspelt, moet waarneembaar zijn. Dank zij Albert Einstein kennen we het criterium dat er twee strikt onafhankelijke observators nodig zijn, die volledig onafhankelijk van elkaar tot dezelfde waarneming (beschrijving, conclusie) moeten komen.

Dit alles suggereert dat veel mensen babbelen (systeem 1 denken, snel denken) en serieus denken (systeem 2 denken, traag denken) niet goed kunnen onderscheiden. Iedereen babbelt weleens en daar is in beginsel (in sociale situaties) niets mis mee. Maar op het moment dat iemand gaat geloven, dat het gebabbel verwijst naar iets dat echt bestaat of gedaan moet worden, wordt het problematisch.

 

Tenslotte nog dit. Als je duidelijk hebt dat psychoses ontstaan door sociale bekrachtiging lijkt het nogal merkwaardig om personen met een waandenkbeelden te behandelen met 'geneesmiddelen'. Tenzij je natuurlijk kunt aantonen (en hebt aangetoond) dat iemand door dergelijke medicatie beter gaat denken. Van koffie is iets dergelijks bij mijn weten bekend, maar voor het overige valt het volgens mij nogal tegen. 

 

 

 

 

 

 

Gaat Europa het redden?

 

In Europa woedt een vernietigende oorlog. Als Oekraïne valt, zal Poetin daarna niet stoppen. De teerling is als het ware geworpen. Zowel voor Poetin als Europa is er niet langer een terug. Dat roept de vraag op: gaan we het redden?

Economisch is er ogenschijnlijk geen probleem. Maar een oorlog winnen, doe je niet automatisch als je een economische grootmacht bent. Het Romeinse Rijk was in haar eindtijd enorm, maar dat vermocht niet de ondergang tegen te houden.

Op dit moment heeft Europa geen functionerend leger van enige betekenis (uitgezonderd het Oekraïnse), geen wapens en geen serieuze aantallen mensen die op korte termijn gemobiliseerd kunnen worden. Een volgend probleem is dat het een ratjetoe van landen is, die het overwegend voortdurend oneens zijn over van alles en nog wat. 

Als Poetin verder gaat, zullen de steentjes waaruit Europa bestaat, een voor een vallen, vrees ik.

Maar het allereerste probleem dat ik zie, is het wegkijken. Oorlog is niet leuk, is niet wat we willen, dus doen we alsof we er eigenlijk niets mee te maken hebben. De oorlog is ver weg (nog) en later zien we wel weer verder.

Hitler had iets van 6 jaar nodig om zijn leger op te bouwen en zette in dat opzicht, alles op alles. Toen de Wereldoorlog in 1939 begon, was het Duitse leger nog steeds niet klaar. Later in de oorlog zou dat hem zuur opbreken.

Daar komt bij dat moderne legers vele malen complexer zijn. Het is niet langer een mannetje en een geweertje, dat de hoofdmacht van het leger vormt. Oekraïne wist kort geleden een loopgravenstelling 45 dagen te verdedigen en te houden, terwijl er geen enkele soldaat of manschap in die loopgraaf aanwezig was. Alleen een robot-voertuig op rupsbanden met een machinegeweer dat 's nachts via drones nieuwe munitie en nieuwe batterypacks kreeg. Je hebt dus geen ouderwetse soldaten nodig, maar wel mensen die zo'n robot kunnen bouwen, kunnen bedienen en kunnen bevoorraden. En kunnen bedenken!

Zoals in de Tweede Wereldoorlog de tank, het vliegtuig en het vliegdekkampsschip de beslissende factoren waren, zo zijn het nu de almachtige en overal aanwezige drones.

Zijn er plannen om de dienstplicht weer in te voeren? Tot nu toe niet echt. Althans niet hier en zeker niet in landen als Spanje, die lekker ver weg denken te liggen van alle ellende, die nog kan komen.

Wat Mark Rutte opmerkte, 'droom maar lekker verder' als je denkt dat het zonder de VS zou lukken, is voorlopig helaas de harde realiteit. Amerika als partner is overgenomen door Poetins zetbaas Trump. Geld, macht en seks zijn voor veel mensen nu eenmaal belangrijker dan een vrij Europa.

De uitkomst van een oorlog valt moeilijk te voorspellen. Poetin dacht in enkele weken Oekraïne onder de voet te lopen. Het zou anders gaan. Hitler dacht dat het Sovjetrijk tot in de fundamenten verrot was en bij een aanval snel in elkaar zou storten. In eerste instantie leek hij volledig gelijk te krijgen, maar toen zijn troepen vlak voor Moskou, Stalingrad en Leningrad tot stilstand kwamen en de Russische winter inviel, begonnen de krijgskansen tenslotte langzaam te keren.

Toch ben ik niet optimistisch. Ik zie eigenlijk twee grote problemen. Ten eerste moet je als bevolking wakker worden. Je moet bereid zijn het gevaar onder ogen te zien. Je moet niet doen alsof er geen draak bestaat, maar je moet het beest in de bek durven kijken. En dat is moeilijk, als je je hele leven in de genietmodus hebt gestaan. Dat is niet waar je hoofd naar staat. We willen voorlopig nog even de warme dekens over ons heen trekken. De koude, harde buitenwereld komt later mischien nog wel eens.

Dat is er het motivatieprobleem. Je moet bereid zijn te vechten, je moet bereid zijn je te verdedigen. Je moet het monster in de bek durven kijken. Terwijl wegkijken en leuke dingen doen, zo vreselijk veel leuker zijn.

Vervolgens zie ik een tweede probleem. Je zult op een andere manier moeten gaan denken. Je moet overschakelen naar systeem 2. Naar de overlevingsmodus. Naar de geen onzin modus. Naar de harde feiten modus. Naar het denken zoals je dat in de echte, harde natuur nodig hebt om te overleven.

Die manier van denken is bij veel mensen ver weggezakt. Waarom denk ik dat? Omdat ik voortdurend mensen hoor en in de kranten koppen lees, die vooral gebabbel zijn. Die leuk klinken misschien, maar niet meer zijn dan dat.

Een mooi voorbeeld vond ik in mijn lijfblad van vandaag (VK, 7 februari 2026) op de voorpagina. Ter wille van de duidelijkheid kort ik de kop wat in:

- Wie van de geliefden was een betere oorlogsschrijver?

Om te beginnen bestaat er normaal niet zoiets als een aantoonbaar goede schrijver. De meningen daarover zijn immers altijd hopeloos verdeeld. Wie het niet gelooft, kan de lezer-reviews op Amazon.com of Amazon.nl bekijken. Als er al boeken te vinden zijn, die unaniem als goed worden beoordeeld door de lezers (vijf sterren) dan komt dat vooral doordat mensen die het boek niks vinden, het bij voorbaat niet aanschaffen, laat staan lezen, laat staan bespreken. Gebruikelijk is een grote schare lezers die het boek geweldig vinden, maar er verder niets over kunnen rapporteren. Kennelijk vonden ze serieus lezen te veel moeite of konden ze dat niet. Daar tegenover staan vaak lezers die het boek niets vonden en dat soms ook nog beredeneerd willen opschrijven.

Vervolgens die vreemde verbijzondering. Heb je een speciale klasse 'oorlogsschrijvers', die verder niets beschrijven behalve oorlogen? Ik heb dat nooit geweten. Het lijkt me nogal vreemd.

En stel dan, dat je om een of andere reden twee schrijvers zou willen vergelijken. Het beoordelen van een enkele schrijver lukt dus tot nu toe niet volgens objectieve criteria. Het vergelijken van twee schrijvers is dan al bij voorbaat volledig subjectief. Maar waarom zou het dan relevant zijn, dat die twee schrijvers iets hebben als een onderlinge liefdesrelatie? Het klinkt allemaal diepzinnig, maar het is in werkelijkheid oppervlakkig geleuter. Of heeft iemand misschien gemeend AI om hulp te moeten vragen?

Het gaat me niet om dit specifieke geval. Koppen en opmerkingen waarvan bij voorbaat duidelijk is dat ze geen feitelijke basis hebben, vullen tegenwoordig het sociale domein. Dat betekent: een hoge babbelfactor. Een hoge alfafactor. En weinig mensen die op de systeem 2 manier van de bèta's denken.

Het gaat ons goed, we hebben het goed, dus waarom zouden we ons druk maken over de harde natuur. Wij vinden, die moet doen, wat wij willen. Koeien moeten onbegrensd en eindeloos kunnen kakken, want het vlees smaakt goed en de melk moet niet te duur zijn. Een stukje kaas gaat er vlot in. Dat de natuur daar misschien ander over denkt, daar staan we niet voor open.

Wat ik zie als twee problemen is in werkelijkheid misschien slechts een enkel probleem. Voor systeem 2 denken heb je een bepaalde motivatie nodig, net zo als dat je een focus op genot, gezelligheid en status nodig hebt voor systeem 1 denken.

De reden waarom Europa het vermoedelijk niet gaat redden, is dan simpel. We zitten te hoog op de alfafactor. We zijn zo gefocust op onze groep en onze plek daarin, dat we niet meer de harde werkelijkheid zien, die ons bedreigt.

Als je het zo formuleert, zijn niet alleen een oprukkende Poetin, maar ook de veel te hoge stikstofneerslag door de landbouw en de voortgaande opwarming van het klimaat problemen, die we moeten aanpakken, maar niet willen zien.

Dat suggereert dat er inderdaad een onderliggende factor moet zijn, die maakt dat we als samenleving voortdurend wegkijken. 

 

 

 

 

 

 

 

De draak bevechten?

 

In mijn mail krijg ik vandaag (31/1/2026) een stukje van Timothy Snyder, getiteld: Tolkien’s Dragons and Ours. Snyder is (of was) ergens hoogleraar geschiedenis en heeft een boek geschreven, of zelfs meerder boeken, over fascisme en hoe je dat moet bestrijden. Hij is ook als een van de eerste academici gevlucht voor het regiem van Trump naar het (nu nog) veilige Canada.

In het stukje gaat hij in op de visie van Tolkien ten opzichte van draken. In de verhalen van Tolkien (De Hobbit en Lord of the Rings) is de draak een angstaanjagend wezen, dat staat voor de wereld die je niet wilt. De held in het verhaal moet het dan niet hebben van zijn wapens en kracht, maar van zijn moed en gezelschap. Hij is net als anderen angstig tegenover dat enorme monster, maar begrijpt ook dat het monster zijn zwakke plekken heeft.

Het stukje van Snyder eindigt zo:

"The dragons were, for Tolkien, 'the final test of heroes.' It was not so much the strength and the sword that defines the hero, he said, but the courage and the comradeship. A hero sees a dragon for what it is, fearsome but fallible. A hero sees the dragon as the harbinger of one world, wants another, and steps forward."

De strekking is dat Snyder als fascisme-bestrijder de held van het verhaal is en ondanks zijn gebrek aan wapens en kracht toch de moed heeft, het monster tegemoet te treden en te bestrijden.

Als je het meer algemeen trekt: dat de mensen die fascisme proberen te bestrijden, helden zijn, die je moet vergelijken met de Hobbit. Wij durven die vreselijke monsters tegemoet te treden, omdat we begrijpen dat die ook hun zwakke plekken hebben.

Mijn oude tante, tante Aagje, zou gezegd hebben: 'Interessant! Wie zegt dat?' Inderdaad, het is de persoon die zichzelf benoemt en opgeworpen heeft tot facismebestrijder, die dat zegt. 

Die persoon kun je vergelijken met de mensaap die zichzelf groot en indrukwekkend maakt. Dat doet erg denken aan mensen als Trump. 'Ik ben de grootste, de beste, de moedigste, de intelligentste!'

Ik denk dat het idee van Tolkien heel 'mooi' is, maar niet klopt met de realiteit. Tolkien was een typische alfa en alfa's zien de wereld verdeeld in twee elkaar bestrijdende stelsels. Alfa's geloven dat het vooral gaat om motivatie, moed en kameraadschap.

Maar de werkelijkheid is belangrijk anders. De alfa's (double highs) en de bèta's (double lows) leven in dezelfde samenleving. Maar er is een belangrijk verschil. De alfa's hebben de macht en de bèta's moeten proberen te overleven, terwijl ze gehaat en vervolgd worden door de alfa's.

Er is dus niet een zeldzaam monster dat je als dappere eenling kunt proberen te bevechten samen met je schaarse reisgenoten. Het monster is overal om je heen en bestaat uit het grootste deel van de brave burgers die de macht door dik en dun steunen. Je bent niet in een positie om het monster dapper tegemoet te treden. Je zit in de positie dat je leven voortdurend in gevaar is.

Wat doe je dan? Lees Abel Herzberg. Lees Viktor Frankl. Je zet je ogen wijd open en je laat je geest overuren maken. Het is niet het monster bevechten, waar het om gaat, maar om alles te overleven. We schakelen (als empirische wetenschappers) niet over naar de vechtmodus, maar naar de overlevingsmodus.

Dat verklaart mischien ook waarom het empirische fascisme-onderzoek niet langer echt populair is. Mensen als Timothy Snyder publiceren veel, maar doen in doorsnee nooit serieus empirisch onderzoek. Vaak kunnen ze dat ook niet, weten ze niet goed, wat dat precies is. Ze staan in de kletsmodus, ze willen maatschappelijk scoren en hoger komen. Hun blik is daardoor op andere dingen gevestigd, dan op het observeren en begrijpen van de mensen in het fascistische systeem. Het begrijpen van de 'lethal union', de machtige groep. 

 

Wat is fascisme? Redders zien als nuttige idioten

 

Laatst bewerkt: 12/2/2026 om 22.04 

 

Op de site van de BBC vind ik een item (https://www.bbc.com/news/articles/c9vx0jrnmejo) over twee mensen die 's nachts in een langdurige redding door een reddingsteam gered worden van de top van een berg. Vervolgens worden ze gastvrij ontvangen -- midden in de nacht -- door een hotel.

Maar de nota betalen ze niet, want ze hebben zogenaamd toevallig geen beurs bij zich. Dat zullen ze later wel doen. Mooi niet dus. Verder blijken ze ook nog de zaklampen van de reddingsbrigade gehouden te hebben. Een goeie zaklamp kan altijd handig zijn, dat idee. Heeft zo'n houding iets te maken met fascisme?

Sterker nog: eerst klim je een berg op, op zo'n manier dat je in de problemen komt. Vervolgens bezorg je andere mensen veel werk en problemen en daarna ben je te beroerd om minder dan de gebruikelijke kosten te betalen. Zou er tussen die twee zaken een verband zitten? Voor mijn idee wel.

Heeft zo'n attitude dan iets te maken met fascisme? Ook daar zou ik positief op antwoorden. Maar dat zijn dus mijn verwachtingen, het is niet iets dat ondubbelzinnig geobserveerd is.

Waarom verwacht ik een verband? De basis van fascisme is meelullen met de grootste schreeuwer. En grote schreeuwers (double highs) zien mensen, die zich 's nachts uitsloven en in gevaar begeven om hen te redden vooral als: 'nuttige idioten'.

Denk aan iemand als Trump. Die een architect een plan liet maken voor een ingrijpende verbouwing van een van zijn eigendommen en vervolgens doodleuk zei: als je je geld wilt hebben, procedeer je maar. Dat hou ik toch langer vol dan jij.

Of denk aan Stalin, die Westerse intellectuelen (schrijvers) die lovend schreven over zijn heilstaat, betitelde als 'nuttige idioten'. Het laatste waren ze natuurlijk ook echt wel.

De basis van facisme is sociaal geklets, borrelpraat, meelullen met de grootste schreeuwer. Maar als je in die modus staat, vind je het ook geen probleem om je gedachten zo te kiezen dat die jezelf het beste uitkomen. Nota's hoeven niet meer betaald te worden, voorzorgsmaatregelen doen er even niet toe en het verschil tussen mijn en dijn valt weg. We kiezen in die modus het geloof dat onszelf (of onze groep) het beste uitkomt. 

Pas op het moment dat je te kampen krijgt met de harde natuur, loop je met die benadering vast. Want die harde natuur trekt zich niets aan van onze prachtige gedachten.

 

 

 

 

 

Het is lastig wakker worden

 

Buiten is het koud en donker. Je ligt in je warme bed, waar het goed toeven is. Dan gaat de wekker. Het alarm klinkt. Maar je hebt nog volop slaap. Je slaat de wekker stil, je draait je om en je slaapt heerlijk verder. Tot je tenslotte wakker schrikt en de klok ziet. Te laat!

Er is een ander verhaal. Het Indianen dorp ligt in de prairie. De mannen zijn aan het drinken en dobbelen. Het is gezellig, ze vermaken zich en ze hebben de nodige slokjes teveel op. Dan opent iemand verwilderd de deur. Brand! De prarie staat in brand! Het vuur nadert snel!

Maar de mannen laten zich niet van de wijs brengen. 'Ha, ha, je wilt ons spel bederven. Rot op met je onheilstijdingen.' Ze dobbelen rustig verder. Dan komt er een rode gloed. Vervolgens komt de hitte. Dan komen de vlammen. Nu komen de mannen in actie. Maar het is te laat. Ze kunnen het vege lijf niet meer redden. Zij, en hun dorp, zijn verloren.

 

Ik las vanochtend (10 januari 2026) eerst in de Volkskrant -- weggestopt op pagina 55 -- een column van Kustaw Bessems getiteld:

Wat is er nodig om eindelijk te handelen nu vanuit Amerika het onversneden fascisme ons recht in het gezicht staart?

Ik citeer een fragment:

". . . met oorlog ben ik altijd serieus rekening blijven houden. Allerlei scenario's heb ik in de loop der jaren doorgenomen. Wat ik daarin steeds over het hoofd heb gezien, blijkt nu, is iets basaals. Om te kunnen reageren op een vijand, moet je hem als vijand herkennen. Dat is schijnbaar nog niet zo makkelijk.

In 2014, na de Russische annexatie van de Krim, was wel duidelijk dat Poetin een hybride oorlog tegen ons voerde, waarin economische betrekkingen een wapen waren. Wat deden wij? Handel drijven met Rusland.

Donald Trump heeft sinds zijn opkomst tien jaar geleden nooit een geheim gemaakt van zijn autoritaire ambities en zijn minachting voor Europa. We leefden door alsof er niets was veranderd.

In het geval van Amerika speelt daarbij mee dat het een vriend was die ons heeft verraden. En verraad is onprettig om onder ogen te zien. Niet door wat het zegt over de verrader. Maar door wat het zegt over jou, de verradene. Jij kunt kennelijk niet van je beoordelingsvermogen op aan.

Ook de traagheid van ontwikkelingen maakt minder alert. En hun gelijktijdigheid. Op Wikipedia spring je zo door wat jaartallen uit de geschiedenis heen: 1929, 1933, 1939, 1940, 1945. Grote gebeurtenissen lijken achteraf de enige gebeurtenissen. Maar in een periode die je zelf doormaakt, zitten tussen zulke jaartallen zeeën van tijd waarin grote gebeurtenissen verzuipen.

Een jaar geleden al zei Trump direct na zijn inauguratie dat hij Groenland zou innemen, desnoods met militair geweld. De enige rationele reactie in Europa was geweest: alles op alles zetten om dat tegen te houden. Troepen op Groenland plaatsen, economische sancties treffen, samenwerken met de Amerikaanse oppositie en Canada. Niets van dat alles.

En zelfs nu Trump zijn dreigement herhaalt, wordt op landgoed De Zwaluwenberg de tijd genomen voor een gedetailleerde financiële paragraaf. Sneeuwberichten beheersen dagenlang het nieuws. En in de Kamer zegt demissionair minister Van Weel van Buitenlandse Zaken tegen een begripvolle Kamer dat de VS de grootmacht blijven 'waarmee wij toch de meeste waarden delen'.

Terwijl, wend je je blik naar die grootmacht, dan staart het onversneden fascisme je in het gezicht. Al een poos laat Trump onder het mom van anti-immigratiemaatregelen milities onrust zaaien in door Democraten bestuurde staten en steden. Een lid van zo'n militie heeft nu een vreedzame demonstrant in het gezicht geschoten. Er zijn beelden van in overvloed, maar het Amerikaanse regime stelt aan de bevolking de orwelliaanse eis om de eigen ogen en oren niet te geloven en aan te nemen dat zij een moordlustige terrorist was."

 

Vanavond las ik via Blendle een stuk uit het Nederlands Dagblad. Een interview met een analist (Yusibov) die de ontwikkelingen in de wereld probeert te volgen en te begrijpen. De titel:

"Er is een nieuwe wereldorde", zegt deze analist. "En Europas zit niet aan tafel, maar ligt op tafel."

De strekking: Trump heeft kennelijk een deal met Poetin. Hij mag Amerika, Poetin mag Europa. Verder lijkt duidelijk dat China haar handen dan vrij heeft om Taiwan te bezetten. Europa is niet klaar om zichzelf te verdedigen. En ligt daarmee open voor Poetin.

 

Waarom is het zo lastig op tijd wakker te worden? Als je het goed hebt, maak je je druk over je baan, het huis, de kinderen, je vrouw, de tuin, je kennissen, de vakanties, een nieuwe auto. En daarmee ben je best druk.

Buiten woedt de oorlog en die komt steeds dichterbij. Maar hoe groter de dreiging wordt, des te verwoeder kijken we weg. En zoeken we andere zaken om onszelf bezig te houden en af te leiden. Want oorlog is niet leuk en als je systeem 1 werkt, kijk je al weg, voordat je je echt bewust bent van het gevaar.

Dan is er een tweede probleem. Omschakelen van systeem 1 naar systeem 2 denken is niet simpel. Het is niet even een knop omzetten.

En al helemaal niet als je dat systeem 2 nog bijna nooit gebruikt hebt.je hele leven vooral gedaan hebt aan systeem 1 denken. Aan het denken in de trant van: je wilt iets, je wilt nog iets en daarna wil je nog meer. Dat alles moet uit de sociale omgeving komen. Andere mensen moeten leveren wat we willen.

Systeem 2 denken is totaal anders. Het vereist niet alleen aanleg, maar ook oefening. Heel veel oefening. En je moet het blijven bijhouden. Anders gaat het zoals met mijn MULO-Frans. Ooit sprak ik een behoorlijk woordje Frans, maar tegenwoordig is daar niets meer van over.

Dan is er nog een probleem. Systeem 2 denken is niet leuk. Het is sociaal vreemd. En het vreet tijd en energie. Dus waarom zou je het doen? 

Een volgend probleem. Als jij alleen omschakelt naar systeem 2, schiet het niet op. Iedereen, of op zijn minst een belangrijk deel van de mensen in het land, moet omschakelen naar systeem 2 denken, wil het gaan uitmaken bij iets als een naderende oorlog.

Dat maakt het verleidelijk om rustig door te slapen, tot de oorlog vlak voor de deur staat en we ons tenslotte realiseren: het is zwaar mis! Slapen is heerlijk, maar oorlog gaat -- net als de overige harde natuur --  zijn eigen gang. Zonder ons te vragen of het wel schikt.

 

 

 

De basis van irrationeel geloof

 

Als je gelooft dat morgen vermoedelijk de zon weer opkomt, is er geen probleem. Maar als je gelooft dat God bestaat, is er mogelijk wel een probleem.

Einstein gebruikte soms de term 'God'. God dobbelde niet, dat soort uitspraken. Hij bedoelde daarmee, dat wat het heelal geschapen heeft, zou niet dobbelen. Later bleek, dat wat het heelal geschapen had, 'God' dus, wel degelijk dobbelde. Maar daar gaat het me nu even niet om.

Einstein gebruikte 'God' in de opvatting van 'schepper van Hemel en Aarde'. Precies zoals 'God' in het begin van de Bijbel (het Oude Tenstament) wordt gedefinieerd. In die opvatting staat 'God' voor de Natuur. Voor natuurwetenschappers heeft de Natuur, God dus, altijd gelijk. En dat was ook, hoe Einstein erover dacht. De Natuur had en heeft altijd het laatste woord. Die bepaalt, wat waar is, wat klopt.

Maar geloof zoals we dat doorgaans gebruiken, slaat vooral op irrationeel geloof. Voor iemand die irrationeel gelooft, is 'God' slechts een woord, een klank, een klank die gevoel oproept, maar niet een klank met een duidelijk omschreven en waarneembare betekenis.

Dat probleem doet zich niet alleen voor bij 'God', maar bij ieder woord dat gebezigd wordt. Het is voortdurend onduidelijk wat precies bedoeld wordt. Nog sterker: de gelovige bedoelt met zijn woordenk niets feitelijks. Het zijn slechts lege klanken, die emoties oproepen, maar geen feitelijke betekenis hebben.

Wanneer iemand als Trump beweert, dat hij in één dag in een bepaald land vrede kan stichten, moet je niet gek opkijken als het tenslotte uitloopt op de Derde Wereldoorlog.

Denk verder. Trump is (als double high, als strongman)) ook zo'n irrationele volgeling/gelovige. Feiten bestaan niet. Ook het begrip 'Derde Wereldoorlog' is daarmee voor hem slechts een gevoel en niets concreets. Tegelijk is er kans dat die term voor hem de emotionele lading 'heel erg' en 'heel bijzonder' draagt. Zou het dan niet fantastisch zijn wanneer de eenling, het individu, Donald Trump, zoiets enorms in gang zet?

Waarom heeft irrationeel geloof geen feitelijke inhoud? Volgelingen/gelovigen gebruiken woorden slechts om bij hun toehoorders gevoelens en gedrag op te wekken. Zodra een term als 'Derde Wereldoorlog' veel oproept bij de toehoorders, wordt het een onweerstaanbare magneet.

In online discussies komt vrijwel altijd binnen de kortste keren 'Holocaust' boven drijven. Niet omdat er 6 miljoen mensen vermoord zijn, maar omdat het woord veel emoties oproept bij het publiek.

Als bij natuurwetenschappers (onbevooroordeelde bèta's) de Natuur altijd het laatste woord heeft, hoe zit dat dan bij volgelingen/gelovigen?

Ik weet niet of Adolf Hitler de eerste was, maar in ieder geval heeft hij het principe helder beschreven in Mein Kampf. De toespraak, het verhaal, dat de meeste toehoorders over de streep weet te trekken (in zijn geval: om lid te worden van de NSDAP), is het beste verhaal.

Irrationeel geloof is van de groep. Is wat de groep gelooft en als waarheid ziet. Is dat, wat de strongman predikt. De groep kwaakt het na, zonder besef van de feitelijke betekenis.

Is dat erg, het ontbreken van feitelijke betekenis. Denk aan een hond. Die hond hoeft niet te weten, dat 2+2=4. Die hond moet aanvallen, zodra het baasje aangeeft, dat iemand niet deugt. In de alfawereld is dat voldoende.

Hoe kun je dit beknopt formuleren? In de alfawereld draait het om macht en kracht.  Hier geld het recht van de sterkste. In de bètawereld draait het om correct. De harde natuur bepaalt wie gelijk heeft.

 

 

Twee manieren om woorden te produceren (te denken) met verstrekkende gevolgen

 

De dictator zegt 'links' te zijn, maar vermoordt wel zonder problemen zijn landgenoten om aan de macht te blijven.

Hoe ga je als toehoorder met die informatie om? Focus je op de boodschap van de man, die heel aardig en overtuigend beweert 'links' te zijn òf focus je op de talloze moorden die de man laat uitvoeren?

In het eerste geval heb je het gemakkelijk. Je hoort wat de man zegt en beweert. Het klinkt je goed in de oren. En dat hij ook nog al wat mensen laat vermoorden . . . Tja, waar gehakt wordt, vallen spaanders. Je kunt je niet overal druk over maken. Jij  vindt het een toffe peer, je ziet de man helemaal zitten en geloof maar, die man gaat je een prachtige toekomst bezorgen.

In het tweede geval heb je meer werk. Je hoort wat de man zegt en probeert over te brengen, maar je denkt automatisch bij jezelf: klopt dat wel? Is die man wel echt links, of zegt hij dat alleen maar om populair over te komen? Je vraagt je dus af, wat voor soort vlees je in de kuip hebt. Deugt die kerel of deugt die kerel niet? Om die vraag te beantwoorden, wil je graag wat meer weten over die man. En dan begint zijn mooie verhaal steeds meer in duigen te vallen.

Je hebt sinds kort generatieve AI (Artificiële Intelligentie). Denk bijvoorbeeld aan ChatGPT. Zo'n computerprogramma genereert in reactie op een verzoek met een hele stroom keurig klinkende woorden. De zinnen zijn welgevormd, de spelling klopt, het klinkt goed.

Maar als ik dus gelijk heb, bestaan er twee verschillende manieren om woorden te produceren. Wat doet ChatGPT dan? Ik heb dat ooit uitgeprobeerd met het verzoek iets te vertellen over discriminatie. Wat ik kreeg was een soort opsomming en bewerking van alle mogelijke populaire vooroordelen op dit gebied. Het meeste was dus lariekoek. Diepzinnige, goedklinkende lariekoek.

Wat is het essentiële verschil tussen beide manieren van woorden produceren?

Laten we teruggaan naar de tijd dat mensen nog jagers/verzamelaars waren. Om te overleven, moest je iedere dag weer je kostje bij elkaar scharrelen. Soms met gevaar voor eigen leven.

Doordat tot voor kort mensen in het Amazonegebied nog grotendeels op die manier bestonden, heb ik via een zendeling het een en ander meegekregen over hun manieren van bestaan. In grote lijn gaat het om twee totaal verschillende situaties. In het dorp zijn ze relatief veilig, ontspannen ze en nuttigen ze de meegebrachte buit. Maar in het oerwoud zijn ze vrijwel volledig het tegenovergestelde. Niets ontgaat ze, ze zijn volledig alert.

In beide situaties is hun geproduceerde taal ook totaal verschillend. En ook hun geloof. In het dorp zien ze op een bepaald moment collectief de Riviergod op de zandbank in de rivier liggen. Grote en massale opwinding is het gevolg. Maar de zendeling ziet eerlijk gezegd niets bijzonders. Op de zandbank dus alleen maar zand en dergelijke. In het oerwoud staan ze echter niet open voor allerhande virtuele waarnemingen. Ieder geluid dat ze maken, moet betekenis hebben, kloppen en begrepen worden.

Met andere woorden: als we gezellig aan het borrelen zijn, nemen we het niet zo nauw met de waarheid. Als iemand een sterk verhaal vertelt, vragen we niet: klopt het wel? We geloven het ter plekke en lachen hartelijk. Maar in situaties die er echt toe doen, kan iedere foute en/of overbodige bewering fatale gevolgen hebben.

Het grote verschil is dus dat we in sociale situaties een positief effect bij onze toehoorders willen oproepen. Iets waar ChatGPT kennelijk voor getraind is. Maar dat we in situaties waarin we te maken hebben met de harde natuur willen dat alles klopt.

Het idee dat er twee manieren van 'denken' bestaan, is niet echt nieuw. Psychologen hebben het al heel lang over systeem 1 en systeem 2 denken. Daniel Kahneman noemde dat respectievelijk 'snel denken' en 'traag denken'. 

Dan hebben we nog B.F. Skinner die taal zag als gedrag. Dat idee heeft hij uitgewerkt in Verbal Behavior (1957). Merkwaardig genoeg zag Skinner niet duidelijk, die twee totaal verschillende manieren van taalproductie. Maar de termen uit zijn boek die de 2 systemen goed beschrijven, zijn 'manding' en 'tacting'.

Een mand is een vraag, een verzoek of een commando. Een baby die huilt om melk te krijgen, produceert dus een 'mand'. Iemand in zijn omgeving moet doen, wat hij wil.

Maar een duif die op knop A pikt bij een groen licht en op B pikt bij rood licht, produceert een 'tact'. Je zou kunnen zeggen, doet aan tacting. Met een tact rapporteer je een aspect van de omringende werkelijkheid.

Als je een hond hebt, is manding doorgaans niet het probleem. Vrijwel iedere hond heeft snel door hoe hij/zij je duidelijk kan maken, wat hij wil. Het baasje heeft het vaak lastiger. Niet ieder baasje begrijpt dat de hond iets terug wil en niet zomaar wat doet. Dat iets terug krijgen kan iets lekkers zijn, maar mijn eigen hond had meer dan genoeg aan een waarderend geluidje van het baasje.

Maar hoe leer je een hond tacting? Hoewel honden best slim kunnen zijn, is dat een stuk lastiger. Natuurlijk gaat de hond instinctief blaffen als hij/zij iets hoort, dat vreemd klinkt. Maar als je bijvoorbeeld wilt dat de hond aanslaat op lijkengeur, dan moet je gericht gaan trainen. In de praktijk werkt men dan doorgaans ook nog met meerdere honden. Verder is de ene hond veel beter in zo'n taak dan de andere. Aanleg is dus ook belangrijk.

Maar natuurlijk was het onderscheid al veel langer bekend. In de Bijbel lees je over valse profeten en predikers in schaapskleding. En waarschuwingen om niet allerhande onzin te geloven. Het onderscheid is daarmee al heel wat langer bekend.

Waarom is dit relevant? Die twee verschillende manieren van denken leiden tot twee verschillende culturen. Die twee verschillende culturen binnen een land of gemeenschap leveren de basis bestanddelen van de moderne landbouw-samenlevingen: een hoge cultuur en een lage cultuur.

Discriminatie is daarmee niet iets dat uitgebannen kan worden, maar vormt -- merkwaardig genoeg -- de basis van de moderne samenleving. En is vervolgens ook de reden, waarom het tenslotte misgaat. 

 

 

 

 

De 'goede' dictator

 

Laatst bijgewerkt: 9/1/2026 om 10.05 

 

M. is dictator, maar M. is ook 'links'. Dictators zijn natuurlijk fout, maar mensen die links zijn, zijn natuurlijk goed. Conclusie?  M. is een 'goede' dictator.

De mevrouw die deze redenering hoort, reageert woedend.  Veel van haar vrienden en vriendinnen zijn dankzij de mensen van M. verhuisd naar de eeuwige jachtvelden (vermoord dus), doorgaans na eerst langdurig gemarteld te zijn.

Maar er zijn dus ook mensen, die echt zo denken. Ja, er gaat wel eens wat mis, maar in feite bedoelt M. het toch goed. Waarom denkt deze mijnheer dat? Omdat M. 'links' is en dan zit M. dus in het goede kamp.

Bestaan deze mensen echt? Mensen die zo krom denken? 

Denk even terug aan Adolf Hitler. Zijn partij heette de NSDAP of voluit de Nationalsozialistische Deutsche Arbeiterpartei. Ze waren er voor het hele land, ze waren Duits, ze waren socialistisch, ze waren democratisch en ze bestonden uit en waren er voor de noeste werkers. Afgaande op al die termen moest Hitler wel bijna een soort Jezus in het kwadraat zijn. Helaas bleek het een wolf in schaapskleren te zijn.

Of denk even aan Donald Trump. Hij zou vrede brengen, hij bracht dood, oorlog en ellende. Maar zijn doel was nobel. Hij wilde slechts Amerika weer groot maken: Make America Great Again. Maar op dat moment was Amerika nog nooit kleinof onbeduidend geweest. Integendeel, op dat moment was het op veel gebieden het meest leidende land ter wereld.

Kennelijk bestaan er dus inderdaad genoeg mensen die geneigd zijn te denken, dat als iemand zichzelf 'goed' noemt, deze persoon ook 'goed' moet zijn. Of dat als iemand zichzelf 'links' noemt, die persoon dus ook 'links' moet zijn. Hij zegt het toch! Dan is dus het bewijs geleverd.

Je zou dit oppervlakkig denken kunnen noemen. Maar eigenlijk is het gewoon napraten van dat wat anderen -- vaak de prediker of de strongman -- je vertellen. Het is geen denken, maar napraten.

Denk aan de Heidelbergse Catechismus. De leer van de kerk wordt daarin behandeld aan de hand van 129 vragen waar tegelijk de antwoorden bij worden geleverd. De aspirant gelovige hoeft alleen nog maar de antwoorden uit zijn hoofd te leren en is daarna geslaagd. Een plaatsje in de Hemel is daarna verzekerd.

Maar de gelovige moet zich vooral niet druk maken over de betekenis van de antwoorden. Want die betekenis ontbreekt vaak. Het zijn plechtige woorden, die diepzinnig klinken, maar verder tot niets verplichten.

Wat is de andere manier van denken? Die is simpel. Je hoeft alleen maar te vragen: klopt het? En daarna: hoe weet je dat zo zeker? Kun je het laten zien?

Kan ik laten zien dat M. (Maduro) toch niet zo 'links' is als hij ons wilde laten geloven? De Economist schreef dit over hem:

"FOR 12 years Nicolás Maduro terrorised Venezuela. He stole elections and, when people objected, his goons killed, raped or tortured them by suffocation with plastic bags. His comrades looted and mismanaged the economy so wantonly that GDP fell by 69%. A quarter of the population fled abroad. Both the economic collapse and the exodus have been worse than is typical during the bloodiest of civil wars.

Mr Maduro was also an international menace: colluding with drug gangs, threatening oil-rich Guyana and propping up Cuba’s communist tyranny with cheap fuel. He supported Hizbullah, helped Iran evade sanctions and gave Russia and China a foothold across the water from Florida. And then he was gone—snatched by US special forces on January 3rd."

Niet precies wat je zou verwachten van iemand die de slogan van de Franse revolutie behoort te omarmen. Geen vrijheid, geen gelijkheid en geen broederschap. 

Maar het punt waar het me hier om gaat, zijn niet de kwaliteiten van M. Het gaat me erom dat je kennelijk op twee totaal verschillende manieren woorden kunt produceren. Je kunt napraten of je kunt beschrijven, eventueel voorspellen. Je praat na, wat men je verteld heeft. Je beschrijft, wat je ziet en . . .

Nu wordt het even lastig. Ja, je kunt ook beschrijven, wat je hoort. Wat iemand je vertelt. Maar als je dat doet op zo'n manier, dat duidelijk is door wie en waar het tegen je gezegd is, dan is er geen probleem. Dan is het nog steeds een beschrijving. Pas als je het gehoorde gedachtenloos gaat nakwekken, terwijl je gelooft dat het klopt, ga je de volgeling/gelovige achterna.

 

 

 

 

 

 

De strijd tussen links en rechts zou iets totaal anders zijn dan de strijd tussen democratie en dictatuur?

 

Laatst bijgewerkt: 8/1/2026 om 0.29 uur

 

Amerika ontvoert de president/dictator van Venezuela (Maduro). Of beter gezegd: Trump doet dat. Bij de actie valt een royaal aantal doden aan Venezuelaanse kant. Sommige mensen beschouwen dat als 'terrorisme' door Trump.

Naar aanleiding van die opvallende actie publiceert de Volkskrant op maandag 5 januari 2026 een groot aantal ingezonden reacties in een paginagroot (p. 20) artikel . In de eerste van die reacties valt een paassage me op. Ik laat die hier volgen:

"Latijns-Amerika zit vast in dezelfde ziekte die in Noord-Amerika, en zelfs in Europa, om zich heen is gaan grijpen: het misverstand dat we verwikkeld zijn in een strijd tussen links en rechts. Dat is totale onzin. Het is een strijd tussen democratie en dictatuur."

De briefschrijver ziet links versus rechts als iets totaal anders dan democratie versus dictatuur. Maar klopt dat wel?

Nu zijn de begrippen 'links' en 'rechts', hoewel vaak gebruikt, niet duidelijk gedefinieerd. Ze zijn ontstaan na de Franse revolutie waarbij 'rechts' de partijen waren die voor het oude regiem (de absolute vorst) waren en 'links' de partijen die voor de revolutie, dus voor ''vrijheid, gelijkheid en broederschap", stonden. Dus een staatsvorm waarbij burgers maximaal vrij worden gelaten, iedereen gelijke rechten heeft en de samenleving zich verantwoordelijk voelt om iedereen zo nodig te helpen. Democratie dus.

In het onderzoek naar fascisme (enthousiasme voor de strongman) is ooit ook een duidelijke koppeling gevonden tussen fascisme (enthousiasme voor de strongman) en ''politiek economisch conservatisme" (The Authoritarian Personality, 1950). Dus met 'rechts'.

Ik zie kortom het verschil niet zo, dat de briefschrijver wel denkt te zien.

Aan de andere kant: Poetin zegt ook oorlog te voeren, om het facisme te bestrijden. Woorden zijn geduldig en iedereen praat naar het hem zelf het best uitkomt. Shakespeare drukte het zo uit: 'Words, words, words!'

Maar er is misschien toch iets diepers aan de hand. Iets dat het soortenmodel verklaart. Dat model gaat uit van het empirische resultaat dat bevooroordeeldheid (prejudice) twee totaal verschillende 'wortels' (voorspellers) blijkt te hebben. Rechts autoritarisme (Right Wing Authoritarianism, RWA) en Sociale Dominantie Orientatie (SDO). Die voorspellers zijn totaal verschillend, omdat ze normaal niet of amper gecorreleerd zijn. Iets dat in de sociale wetenschappen heel uniek is. 

Als je dan doorredeneert, kom je uit op in beginsel 4 verschillende soorten mensen. In beginsel, want de meeste mensenn zitten natuurlijk ergens middenin. Drie van die soorten klitten en vormen samen de machtige groep onder leiding van een strongman/dictator of absoluut vorst. Dat levert twee tegenovergestelde culturen op. Een hoge, waarin alles draait om macht, geld, status, geloof en sociaal correct. En een lage, waarin alles draait om productie, informatie, vooruit kijken, feiten en waarheid.

In de empirische wetenschap (de lage cultuur) gebruiken we termen die gebaseerd zijn op objectieve waarnemingen. Het is de harde bètacultuur. Maar in de hoge alfacultuur babbelen we er vrolijk op los, zonder ons te bekommeren om de vraag of alles wel precies klopt. Als het voor de toehoorder maar 'mooi' klinkt.

Je vraagt je af: hoe komt de briefschrijver in dit geval op die merkwaardige tegenstelling, die als je naar de harde feiten kijkt helemaal geen tegenstelling blijkt te zijn? Hij had een Venezulaanse vriendin, die begon te trillen van woede als iemand het voor de dictatuur (van Maduro) opnam, want 'links' was toch per definitie de goede kant. Maduro zou dus een linkse dictator zijn, en omdat hij links zou zijn, was hij eigenlijk een goede dictator. Iets dat de vriendin tot woede bracht.

De verklaring om te denken dat Maduro links zou zijn, is dat hij politicus was voor de Verenigde Socialistische Partij van Venezuela begrijp ik via Wikipedia. Maar neem gewoon de moeite om naar zijn foto te kijken en je ziet een heel rechts figuur. Iets dat klopt met zijn rol als dictator.

Het conflict tussen Trump en Maduro is dus niet een conflict tussen links en rechts en ook niet een conflict tussen democratie en dictatuur, maar het is de strijd tussen twee strongmen. Twee dictators die vechten om het been. In dit geval is dat voor Trump: olie.